Kei tĒnei wĀhanga
Kupu Whakataki
Tauira Flash
Ngā Āhuatanga i Pā - Te Tiriti
1800
- 1849
1850
- 1899
1900
- 1949
1950
-
Ngā Āhuatanga i Pā - Aotearoa Whānui
1800
- 1849
1850
- 1899
1900
- 1949
1950
-
English version of this page
|
WĀtaka
HE WĀTAKA MŌ TE TIRITI 1950 |
| 1953 Ka
hĀngai te titiro o te Ture mŌ ngĀ Take MĀori
ki ngĀ whenua 'kore hua'
Ka whakaurua mai e te Kāwanatanga tētahi kaupapa hei tō
i ngā whenua Māori kore hua kia whakamahia mō te ahuwhenua,
i raro i te Ture mō ngā Take Māori. Ahakoa ko wai te
tangata, me i waitohutia e ia ki te Kōti Whenua Māori (i
whakarērea te ingoa o te Native Land Court i te tau 1947) tērā
ētahi whenua kāore i te whakamahia, ka taea i reira te tono
kia taka ki raro i te maru o ētahi kaitiaki. I raro i tēnei
ture, i whakawāteatia te huarahi mō ētahi tikanga whakahaere,
pēnei i ngā rōpū kaitiaki. Ka noho koia te ture
matua mō te whakahaere i ngā whenua Māori mō te
40 tau.
I tēnei tau ka peka atu a Kuini Irihāpeti II ki Waitangi.
He tuatahi tēnei, arā, kātahi anō tētahi
kuini, kīngi rānei o Ingarangi ka haere ki Waitangi.
|
1962 Ka whakatūria
te Kaunihera MĀori
 |
Turi (Alfred Thomas) Carroll, perehitene
tuatahi o te Kaunihera Māori o Aotearoa.
Image: ATL 1/2-040109
Crown Copyright: National Publicity Studios Collection, Archives
New Zealand
© Image copyright conditions |
I whakatūria tēnei kaunihera matua hei taumata mō ngā
mana whakahaere, tīmata mai i ngā kaunihera kāinga
me ngā kaunihera Māori ā-rohe kua tīmata i te
tau 1900. I whakahoutia anō tēnei whakapaparanga kaunihera
i raro i te Ture e kīia nei te Ture Whakapiki Pāpori, Ohaoha
i te Iwi Māori o te tau 1945. I runga i te heke nui o ngāi
Māori i te wā kāinga ki ngā tāone noho ai,
ka heke te kaha o ngā rōpū o te wā kāinga,
me te piki haere o te mana o te Kaunihera Māori o Aotearoa.
Whakarongo ki ngā kōnae rongo e hāngai ana ki tēnei tūāhua (www.radionz.co.nz) |
1967 NgĀ WhakahĒ
mŌ te Ture Menamena i ngĀ Take MĀori
Ka matapopore hoki te iwi Māori i te rironga tonutanga o ngā
whenua, i raro i ngā ture whakaiti i a rātou. Kāore
a tauiwi i mārama ki ngā tini hē o ngā ture mai
i te tau 1862, i pōraru ai te whanaketanga o ngā whenua
Māori e te hunga nō rātou te whenua. I raro i te Ture
Menamena o te tau 1967 ka tīmata te hurihanga o ngā whenua
"herekore Māori”, he iti iho i te tokowhā ngā
kaipupuru, kia "whenua whānui”. Ka whakapikia hoki
te mana o te Kaitiaki Māori ki te hoko mai, ki te hoko atu rānei
i ngā "pānga huakore" ki te whenua Māori.
I muri i te Ture Menamena ka piki ngā āwangawanga o te iwi
Māori, tērā e kaha ake te ngaro o ngā maramara
whenua i te toe i taua wā. Ka pakaru mai ngā whakahē
a ngā rōpū pēnei i te Kaunihera Māori o Aotearoa,
i te rōpū Māori o ngā Pūkenga Whare Wānanga,
ngā hīkoi whakahē i ngā tiriti, me ētahi
hui whakaputa riri puta noa i te motu. I whakahoutia te ture i te
tau 1974, ā, ka tīmata i reira ngā mahi tuhituhi i
tētahi ture hou.
Whakarongo ki ngā kōnae rongo e hāngai ana ki tēnei tūāhua (www.radionz.co.nz) |

1974 Te RĀ o Waitangi
He hararei te Rā o Waitangi mai i te tau 1963 mō Tāmaki
me Te Tai Tokerau anake (hei whakakapi mō te hararei mō
te huritau o te porowini). Ka hāpainga e ngā rōpū
whakahē o te iwi Māori ngā kaupapa kua roa e kawea
ana e ngā mōrehu o te hāhi Rātana i konei, kia
whakamanaia te Tiriti, arā, kia āta whakaaetia i roto i
ngā ture. I te tau 1974, e toru tau i muri i ngā tutūnga
puehu nui a Ngā Tamatoa i Waitangi, ka noho ko te 6 o Pepuere
hei hararei ā-motu, ā, ka tae atu te Kuini o Ingarangi ki
tōna rā whakanui tuatahi i te rā o Waitangi. I whakaingoatia
kētia ko New Zealand Day mō te rua tau.
Whakarongo ki ngā kōnae rongo e hāngai ana ki tēnei tūāhua (www.radionz.co.nz) |
1975 Te hĪkoi a
Te Matakite mŌ te whenua
 |
a Whina Cooper e kōrero ana ki te
whakaminenga i te hīkoi a Te Matakite mō te whenua
te take, i te tau 1975.
Image: ATL PA7-15-18
Copyright Christian Heinegg
© Image copyright conditions |
Mai i 14 o Hepetema, ka hīkoi mai te rōpū Matakite
i raro i a Whina Cooper i Te Reinga, i Te Hiku o Te Ika, ki Te Upoko
o Te Ika, hei whakamōhio i te ao mō ngā riri mō
te rironga atu o te whenua Māori, i ngā ringaringa o te
Karauna. E 25 ngā tūranga i te huarahi, ka piri mai ētahi
atu kaitautoko, ā, tae rawa atu te hīkoi ki Te Whanga-nui-a-Tara
i te 13 o Oketopa. E 5,000 ngā tāngata i hīkoi ki runga
i te marae o te Whare Pāremata, me tā rātou pitihana
e 60,000 ngā hainatanga. Kia tae ki te turakitanga o te “puni
tēneti” e rua marama i muri mai, kua piki te mārama
o te iwi whānui ki ngā āwangawanga o te iwi Māori.
Ka whakamanaia e te kāwanatanga āna ture tuatahi ko te Tiriti
kei roto, i runga i ngā ākinga a te hīkoi me ētahi
atu reo karanga mō te tika. Hāunga tēnei, tērā
ētahi āhuatanga whāiti o te Tiriti i ngā ture
mai o ngā tau 1860.
Whakarongo ki ngā kōnae rongo e hāngai ana ki tēnei tūāhua (www.radionz.co.nz) |
1975 Ka whakatūria
te RŌpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi
 |
Te waitohu o te Rōpū Whakamana
i te Tiriti o Waitangi.
Image: Waitangu Tribunal |
Ka whakatūria i raro i te Ture mō te Tiriti o Waitangi tētahi
taraipiunara, e kīia nei ko te Rōpū Whakamana i te
Tiriti o Waitangi, hei komihana whakarongo tūturu ki ngā
take a te iwi Māori ki te Karauna. Engari i whakawhāititia
tōna mana ki ngā take mai i te urunga mai o te Ture i te
tau 1975. Ko te mana i wehea ki te Rōpū, he mana whakatakoto
kitenga, he mana tohutohu kau, kāore i āhei te whakaputa
whakatau me mātua whakatinana e te Karauna. E rua tau i muri
mai ka tīmata te whakarongo a te Rōpū i ngā take,
engari i te whāiti o aua here, he torutoru noa ngā kerēme
i wherawherahia. |

1977 Te noho ki Takaparawhau
Ka whakaeke ngā kaiwhakahē Māori ki runga o Takaparawhau
i te marama o Hānuere 1977.
Ka puta tēnei i muri i te whakapuaki a te Kāwanatanga
tērā e hangaia ētahi whare whakapaipai i te rāhui
tawhito o Ngāti Whātua, i runga ake i Waitematā.
I roto i ngā tau, ko tēnei rāhui, i kīia rā
i mua “e kore e taea te tango”, kua tino heke te rahi,
nā ngā hoko i raro i te whakahau a te ture. Iti iho i
te kotahi heketea i te noho tonu i ngā ringa o Ngāti Whātua
o Ōrākei. I muri i ngā rā e 506, ka peia atu
te hunga whakahē e ngā pirihimana (i te marama o Mei 1978),
ā, mai i taua wā ko Takaparawhau tētahi tino ingoa
mō te whawhai mō ngā whāinga tika Māori
ki te whenua. E toru tau i muri mai ka puta te pikitia Bastion Point
– Day 507. Mai i taua wā, i runga i ngā tohutohu
a te Rōpū Whakamana i Te Tiriti, kua whakahokia atu te
nuinga o ngā whenua ki a Ngāti Whātua.
Whakarongo ki ngā kōnae rongo e hāngai ana ki tēnei tūāhua (www.radionz.co.nz)
|
1981 Te whakahĒ
i te Papa HaupŌro o Raglan
I muri i ngā tautohetohe me ngā whakahē, i roto i ngā
tau roa, ka whakahokia ki te iwi o Tainui Awhiro ngā whenua i
Whāingaroa i tangohia i te Pakanga Tuarua hei tauranga waka rererangi.
Kāore i whakahokia ki te hunga nō rātou te whenua i
muri i tōna whakamahinga mō ngā mahi tūmatanui.
I hurihia tētahi wāhi hei papa haupōro i te tau 1969.
Ka tīmata i konei ngā mahi whakahē a Eva Rickard i
ngā tau 1970.
Whakarongo ki ngā kōnae rongo e hāngai ana ki tēnei tūāhua (www.radionz.co.nz) |
1985 Ka whakaaetia e
te Karauna kia hoki te titiro whakamuri a ngĀ kerĒme ki
te tau 1840
 |
a Koro Wetere, Minita mō ngā
Take Māori, rāua ko David Lange, Pirīmia, i
Waitangi i te tau 1985.
Photo: Paul Estcourt
Copyright: New Zealand Herald
© Image copyright conditions |
Ka menamenatia te Ture mō te Tiriti o Waitangi. Ka whakaaetia
i reira kia hoki rā anō ngā kerēme, arā,
kia hoki rawa ana tūhuratanga ki ngā mahi me ngā hapa
o te Karauna mai i te tau 1840 i whakapaetia i takahi i ngā mātāpono
o te Tiriti o Waitangi. Tērā anō hoki ngā tukunga
iho o te hoki ki te tau 1840 kāore ngā tohunga tuhi ture
i matakite. Ko tētahi ko te whakatuwhera i te tatau ki ngā
mahi tuatahi o te whakaarahanga o tētahi mana hou ki Aotearoa,
me ana mahi katoa. Kua kitea he mahi nui, he mahi taumaha hoki te
rangahau i ngā kerēme, i runga i te iti o ngā mahi
kua oti kē i ngā karu hītori, me te hōhonu o ngā
mahi e tika ana kia mahia. I ngā mahi whakatakoto kerēme
ki te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi, me ngā
whiriwhiri rapu rongoā ki te Karauna, kua uru mai ngā rōia
tokomaha me te tini o ngā kaitohutohu e tika ana, ahakoa mō
te Karauna, ahakoa mō ngā kaiwhakatakoto whakapae. |

1985 Whakaputa pūrongo ai te RŌpū
Whakamana i te Tiriti o Waitangi
Ka whakarahia ake te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi,
ā, whakaputaina ai e ia ngā pūrongo mō ngā
kerēme Tiriti nei, i ētahi wā mō tēnā
rohe, mō tēnā rohe. Neke atu i te 30 ngā pūrongo
kua puta, i roto i ēnei ko te pūrongo mō Ōrākei,
te pūrongo mō Te Reo Māori, te pūrongo mō
Taranaki: Kaupapa Tuatahi, te pūrongo mō Ngāi Tahu,
te pūrongo mō ngā whenua o Muriwhenua, te pūrongo
mō te awa o Whanganui, me te pūrongo mō Te Whanga-nui-a-Tara
me ōna Takiwā.
Whakarongo ki ngā kōnae rongo e hāngai ana ki tēnei tūāhua (www.radionz.co.nz) |
1986 NgĀ mĀtĀpono
o te Tiriti i roto i te Ture
 |
Te tānga taketake ake o te Tiriti
o Waitangi.
Image: Archives New Zealand IA 9/9
Copyright: Archives New Zealand. Permission of Archives New
Zealand must be obtained before any re-use of this image. |
Ko te Ture mō ngā Umanga a te Kāwanatanga tētahi
ture matua mō te whakauru i ngā āhuatanga o te Tiriti
o Waitangi. Mai i tērā wā, neke atu i te 40 ngā
ture kua kōrero i ngā mātāpono o te Tiriti (ko
ētahi he rerekē ngā aronga i ētahi), i ngā
wāhi e whakaaturia ana ngā whāinga o te ture. Mai i
ēnei whakaritenga ā-ture kua taea e ngā Kōti te
kī mehemea kei te tika te whakatutuki i ngā mātāpono.
Kua tupu i reira te mana o te Tiriti i ngā mahi kāwana ā-motu,
ā-rohe hoki. Kua kaha ake te mana o te reo Māori, i runga
anō i te whakatau a te Rōpū Whakamana i te Tiriti o
Waitangi mō te reo.
Whakarongo ki ngā kōnae rongo e hāngai ana ki tēnei tūāhua (www.radionz.co.nz) |
1987 He whakatau nui
whakaharahara i te kŌti
 |
Robin Cooke, Perehitene o te Kōti
Pīra i te tau 1987, e uhia ana e te Kāwana-Tianara,
te Kahurangi Silvia Cartright, ki te hōnore te Order
of New Zealand, i te tau 2002.
Photo: Government House
© Image copyright conditions |
I tētahi whakawānga nui a te Kōti Pīra (Te Kaunihera
Māori v Te Rōia Matua o te Kāwanatanga) ka puta te
whakatau me aronui te Karauna ki ngā pānga tawhito o te
iwi Māori ki ngā rawa tarepa a te Karauna, pēnei i
te whenua. I muri tēnei i te wāwāhanga o ngā tari
pupuri whenua o mua, me te whakatūranga o ngā umanga hou
a te Kāwanatanga, i raro i te Ture mō ngā Umanga a
te Kāwanatanga 1986. Ko te whakahau a taua Ture, kia kaua te
Karauna e mahi i tētahi mahi "kāore e hāngai ana
ki ngā mātāpono o te Tiriti o Waitangi". Ka whakatakotoria
e te Kōti i reira ētahi mātāpono i whakatōkia
ki roto, i ahu mai rānei, i te Tiriti. Ko te mātāpono
matua ko te ‘haere tahitanga’ (te ‘haere kōtui’
ki ētahi), inā hoki, e rua rawa ngā hoa nāna i
haina te Tiriti. Ko tētahi atu mātāpono kia noho ko
te Karauna, te hoa whai kaha, ki te āta tiaki i ngā whāinga
tika me ngā pānga o te iwi Māori. |

1990 Te kotahi rau, rima tekau tau o te
Tiriti
 |
| Te whakaaritanga o te
ūnga mai o Te Arawa waka, i te tau 1990.
Photo: Glenn Jeffrey
Copyright: New Zealand Herald |
Kia tae ki te tau 1985, kua whakaitingia te taetae o ngā āpiha
teitei ki Waitangi i runga i ngā tutūnga puehu, ā,
i te tau 1988, kua whakakorea rawatia atu. Mō te rā whakanui
i te kotahi rau, rima tekau tau o te hainatanga o te Tiriti, i hoki
atu ngā āpiha teitei ki Waitangi. Ko te titiro a te iwi
whānui, i hāngai ki ngā take e pā ana ki ngā
tikanga pupuri, ngā tikanga whakahaere hoki i ngā rawa Māori.
I arotahi anō ēnei whakanui ki te noho tahitanga o te tangata
whenua (te iwi Māori) me ngā “tāngata tiriti”
(te iwi Pākehā).
Whakarongo ki ngā kōnae rongo e hāngai ana ki tēnei tūāhua (www.radionz.co.nz) |
1992 Ka hainatia Ētahi
whakatau i raro i te Tiriti
 |
a Pirīmia Jim Bolger me te Kahurangi
Te Atairangikaahu i te hainatanga o te whakataunga ki a Tainui,
1995.
Photo: Alan Gibson
Copyright: New Zealand Herald |
Ka hainatia tētahi whakatau matua i raro i te Tiriti mō
ngā tauranga ika. Ka whakatōkia tētahi $170 miriona
ki Te Ohu Kai Moana, kia taea ai e ia tētahi 50 ōrau o te
kamupene o Sealord Products Ltd te hoko. He kamupene hao ika nui tēnei,
i Whakatū. Heoi, i noho anō te tohanga ika hei take tautohetohe
i waenganui i te iwi Māori, i ētahi wā i waenganui
i ngā iwi o te tuawhenua me ō te takutai, i waenganui i
ngā rūnanga o ngā iwi i te wā kāinga, me
ngā rūnanga hou o ngā tāone nunui. Kāore
anō kia tatū ngā raruraru mō te tohanga nei, tekau
tau i muri mai. I hainatia ētahi whakatau nui ki a Tainui i te
tau 1995, ki a Ngāi Tahu i te tau 1998. Ko te wāriu o ia
whakatau, e whakaarotia ana kei te $170 m.
Whakarongo ki ngā kōnae rongo e hāngai ana ki tēnei tūāhua (www.radionz.co.nz) |
1993 Ka whakamanaia
te Ture Whenua MĀori
I muri i ngā kōrerorerotanga nui, ka whakamanaia tētahi
ture hou mō te whakahaere whenua Māori. I ārahina te
nuinga o ngā kōrerorero e te Kaunihera Māori o Aotearoa.
I raro i te Ture Whenua Māori kua tino uaua te hoko i ngā
toenga whenua Māori. Tētahi atu whāinga o tēnei
Ture, he whakatika i te wāwāhanga o ngā taitara ki
ngā kaipupuru maha, mā te whakarite tikanga whakatū
rōpū kaitiaki hou, e taea ai ngā whenua te whakahaere.
Whakarongo ki ngā kōnae rongo e hāngai ana ki tēnei tūāhua (www.radionz.co.nz) |

1995 Ka piki ngĀ whakahē mŌ
te whenua me te Tiriti
 |
Ētahi kaikōkiri take Māori
i Waitangi i te Rā o Waitangi, 2000.
Photo: Peter Meecham
Copyright: New Zealand Herald |
Ka ara anō ngā whakahē i te takiwā o te tau 1995,
ka kitea anō ngā mahi whakahē i tutū anō
ai te puehu mō te whenua me te Tiriti. He nui tonu ngā whakahē
ki te kaupapa hou a te Kāwanatanga o taua wā, i anga rā
ki te here i te rahi o ngā whakatau Tiriti ki te kotahi piriona
tāra, i roto i te tekau tau, i kīia rā ko te “kōpaki
pūtea”. Ka kitea te whānui me te hōhonu o te
ātete o te iwi Māori ki ēnei here i taua wā i
ētahi hui huri noa i te whenua. Ko te tino whakahē, he here
tēnei i te rahi o te rongoā i mua i te kitenga i te whānuitanga
o ngā kerēme. He nui tonu ngā āhuatanga o tēnei
kaupapa-here, tae atu ki te kōpaki pūtea, i waiho noa e
te Kāwanatanga. Ko ētahi o aua whakahē ko ngā
nohonga e rua ki Pākaitore, e mohiotia nei ko Moutoa Gardens,
me te kura o Takahue i Te Tai Tokerau (i pau katoa i te ahi). Ko ētahi
atu mahi takitahi, whakaputa whakahē nei, ko te tukituki i ngā
whakapakoko Wikitōriana, te tukituki i te kapu o Amerika, i te
rākau pāina i runga i Maungakiekie, me te kāwhakitanga
i tētahi whakaahua nā Colin McCahon, i te Pūtahi Manuhiri
i Waikaremoana. I te pikinga o ngā whakahē i te rā
o Waitangi, ka nekehia ngā mahi mō te rā o Waitangi
ki te whare o te Kāwana-Tianara ki Pōneke.
Whakarongo ki ngā kōnae rongo e hāngai ana ki tēnei tūāhua (www.radionz.co.nz) |
1995 Ka whakatūria
te Tari Whakatau Take e PĀ ana ki te Tiriti o Waitangi
 |
a Doug Graham rāua ko Arapeta Tahana
e haina pepa ana i te tīmatanga o ngā whiriwhiringa
i te kerēme mō ngā Roto o Rotorua, 1999.
Photo: Nicola Topping
Copyright: New Zealand Herald |
I whakatūria te Tari Whakatau Take e pā ana ki te Tiriti
o Waitangi (OTS), me kī, i whānau mai i te Wāhanga
Kaupapa-here mō te Tiriti o Waitangi (TOWPU) o mua atu i a ia.
Ko te mahi a OTS, he kawe whakawhitiwhitinga kōrero ki ngā
kaiwhakahē Māori ki te kimi rongoā mō ngā
hapa i raro i te Tiriti o Waitangi. Ko ngā hapa i raro i te Tiriti
me āta wherawhera kia mōhiotia ai ngā kōrero pono,
ā, ko tētahi huarahi e taea ai tēnei, ko te tuku kia
whakawāngia e te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi,
engari ehara ko ia anake te huarahi e whakaaetia ana (tirohia ko Te
Whakatau i ngā Take e pā ana ki te Tiriti).
 
|
|
|