Kei tĒnei wĀhanga
Kupu Whakataki
Tauira Flash
Ngā Āhuatanga i Pā - Te Tiriti
1800
- 1849
1850
- 1899
1900
- 1949
1950
-
Ngā Āhuatanga i Pā - Aotearoa Whānui
1800
- 1849
1850
- 1899
1900
- 1949
1950
-
English version of this page
|
WĀtaka
HE WĀTAKA MŌ TE TIRITI 1900-1949 |
1916 Ka mauheretia a
Rua Kenana
I te wā o te matenga o Te Whiti i Parihaka, ka tū anō
tētahi kāinga mō ngā mōrehu i Maungapōhatu,
i te Urewera. Ko te tangata whenua ko ngā kaitautoko a te poropiti
o Tūhoe nei, a Rua Kenana. Ka piri ētahi tāngata ki
tēnei hapori, arā, he tāngata pukuriri ki ngā
tikanga a te Pākehā. Ka tū te ātete whakamutunga
a te iwi Māori mau pū i Maungapōhatu. Ko te mahi a
Te Rua he whakakāhore i te rapu tangata hei hōia mō
te Pakanga Tuatahi o te Ao, ā, ka takahia e ia ngā ture
whakakore waipiro, i tana mahi hoko waipiro. Ka haere tētahi
ope nui, ko te Kaikomihana o ngā Pirihimana te kāpene, ki
te Urewera. Ka pakū ngā pū, ka mate te tama a Rua,
ka mauheretia te poropiti. Ka whakaatatia i roto i ngā kōrero
a Justice Chapman i te whakawā ngā whakaaro o te tini o
te iwi Pākehā, i kī ai ia, ko te mauheretanga o Rua
mō te 18 marama, "hei tohu ki tō iwi kia kaua e hoki
ki ngā mahi pēnei i muri i tēnei whakawā". |
1918 Te hĀhi RĀtana
I te tau 1918 i te toronga o te rongo o T.W. Rātana, ka whakatūria
e te hāhi Rātana tētahi tari tūtata ki Whanganui.
I haria e te hāhi Rātana ētahi o ngā tikanga tū
pakari o Parihaka, engari ka whakangāwaritia tōna huri tuarā,
tū wehe hoki. Ko te tino kaupapa matua ko te whakapono Karaitiana
me te whakaora tangata. Ko ētahi o ngā whāinga o ōna
kaihautū i pā ki te taha ōhanga, ki te whakahou hoki
i te noho o te iwi. I te tekau tau mai i 1920 ka whakatūria e
Ratana tana wāhanga tōrangapū, ā, mai i te tau
1935 ka oti tētahi kirimana mā rāua ko te rōpū
Reipa. I raro i taua kirimana ka riro tonu mā te Rōpū
Reipa e tohu ngā kaiārahi o te hāhi Rātana hei
mema mō te Reipa i ngā rohe pōti Māori. Kia tae
ki te tau 1943, kua wikitōria ngā tāngata Rātana/Reipa
i ngā tūru Māori e whā, nā reira hoki kua
kaha ake tō rātou reo i ngā hōro kāwana o
Aotearoa. Ka whai kiko i konei te tū o ngā mōrehu o
te Hāhi Rātana kia "whakamanaia" te Tiriti, arā,
i te urunga atu o ngā mema hou ki te kapa Mema Pāremata
o te taha Reipa. |
1921 Ko Tūrangawaewae
te kĀinga o te kīngi MĀori
 |
He tatau whakairo e whakaatu ana i te waitohu
o ngā Kīngi Māori (Te Paki o Matariki) i Te
Mahinarangi, te wharenui i Tūrangawaewae Marae, Ngāruawāhia.
I whakaahuatia i te 18 Maehe 1939.
Image: ATL 1/2-025440-F
© Image copyright conditions |
Ka noho ko Tūrangawaewae i Ngāruawāhia te kāinga
tūturu o te Kīngi Māori, arā, ngā whenua
i hoki mai i muri i ngā pakanga me te muru raupatu o ngā
tau 1860. |

1926 Te komihana a te Kuini mŌ ngĀ
muru raupatu
I runga anō i te pikinga o te pōti Rātana ka whakamanawatia
a Tā Māui Pōmare, tētahi atu kaitōrangapū,
kia whakahau ia kia haere tētahi uiuinga ki ngā muru raupatu
o ngā 1860. Ka inoi a Pōmare ki ngā kaiahuwhenua miraka
kau Māori kia koha moni mō tētahi uiuinga, ā,
ka akiaki ia i a Pirīmia Gordon Coates ki te tautoko i taua whakaaro.
Ka whakatūria te Komihana a te Kuini, ahakoa he pāpaku ana
pūtea, he poto te wā mō te rangahau, he whāiti
hoki ngā whakaritenga mō te mahi. Ka whakahau te Komihana
kia tukua he kapiheihana mō ētahi o ngā raupatu i kīia
ai e ia he taumaha rawa. I whakaae ngā iwi o Taranaki ki tētahi
pūtea £5,000 mai i 1931, engari tērā anō
ngā take raupatu i whakatārewatia ngā whakawhitiwhiti
kōrero, taea noatia te tau 1944. Ka ara ake te mahi e kīia
nei ko te Muru Raupatu, ko tāna he whai i te kapiheihana mō
ngā whenua i ngaro, i muri i ngā mahi a Pōmare. |
1929 Ka whakatūria
ngĀ kĪma whakawhanake whenua MĀori
Ka whakatūria te kaupapa ahuwhenua Māori tuatahi e te Minita
Māori, e Tā Apirana Ngata. Ka hoatu e te Kāwanatanga
ētahi pūtea mō te whanaketanga o te whenua Māori,
ā, i ētahi wā ka horaina he whenua Karauna itiiti mō
ngā kīma. Ahakoa i whiria ngā kaipupuri whenua, kāore
i tino tōtika te whakahaere a ētahi o ngā kaiahuwhenua
Māori i ēnei kīma. Nā te kore i tino pai o ngā
whakahaere a te Karauna i ētahi o aua kaupapa, ka piki ngā
nama, i te mutunga ka tau ngā taumahatanga ki runga i ngā
iwi anake. I ētahi wā, inā koa te Kaupapa Ahuwhenua
o Ngāti Manawa, nō nakuanei te nama i ea ai. Ka tīmata
te heke atu o te iwi Māori i te whenua ki ngā tāone,
i ngā tekau tau mai i 1930, ā, nā te Pakanga Tuarua
ka tino kaha kē ake tēnei āhua. |
1934 Te whakanui tuatahi
o te RĀ o Waitangi
E rua tau i muri i te takohatanga o te whare o James Busby (Te Pūhipi)
i Waitangi ki te whenua o Aotearoa e te Kāwana Tianara, e Lord
Bledisloe, kātahi anō te Rā o Waitangi ka whakanuia,
i te wāhi tonu i hainatia ai te Tiriti. Ka whakaingoatia te kāinga
o Pūhipi ko te “Whare o te Tiriti” e te marea, ā,
ka hangaia he whare rūnanga i te taha. I oti te whare rūnanga
Māori i mua i te Huri Rau Tau o te tau 1940, i whakanuia ai te
hainatanga o te Tiriti, hei āhuatanga taketake mō Aotearoa. |
1944 E toru Ēnei
whakatau
Ka puea ake he Ture Whakatau Take, i muri i te Komihana a te Kuini
o te tau 1926 me ētahi atu tirohanga. Nā ēnei Ture
ka whiwhi kapiheihana ētahi iwi nunui, mō ngā whenua
i raupatutia i te rau tau tekau mā iwa. Ko ngā whakatau
matua e toru ko: Ngāi Tahu (£10,000 i te tau mō te
30 tau), ko Waikato-Maniapoto (£6,000 i te tau) me Taranaki
(£6,000 i te tau mō te 50 tau, ka heke ki te £5,000
i ngā tau o muri). He mea whakarite ēnei e Tā Eruera
Tirikātene MP, e Te Puea Hērangi, me Tā Maui Pōmare.
Ka whakairia atu he kape o te Tiriti o Waitangi i ia kura, i ia kura,
i ia marae, i ia marae, i te tau 1945. |


|
|
NGĀ HONO E HĀNGAI ANA
|