Kei tĒnei wĀhanga
Kupu Whakataki
Tauira Flash
Ngā Āhuatanga i Pā - Te Tiriti
1800
- 1849
1850
- 1899
1900
- 1949
1950
-
Ngā Āhuatanga i Pā - Aotearoa Whānui
1800
- 1849
1850
- 1899
1900
- 1949
1950
-
English version of this page
|
WĀtaka
HE WĀTAKA MŌ TE TIRITI 1850-1899 |
1852 KĀore i tukua
a ngĀi MĀori e te PĀremata tuatahi o Aotearoa kia
uru ki roto
I roto i te Ture Kaupapa Taketake 1852, nāna i whakatū te
pūnaha whare pāremata o Aotearoa, ka whakatakotoria te whakaaro
kia hangaia tētahi pūnaha rangitahi mō te whakahaere
ā-rohe a te iwi Māori i a ia anō. I raro i te Wāhanga
71, "ka taea te whakaingoa i ētahi rohe tāngata whenua
mō rātou... e taea ai ngā ture, ngā whakaritenga,
me ngā tikanga whakahaere o te tangata whenua, o ngā tāngata
ake rānei, te pupuri hei kāwana i a rātou anō,
i roto i ngā whakahaere katoa e pā ana ki a rātou,
i waenga hoki i a rātou..." Engari kāore a Kāwana
Kerei i whakaingoa i ētahi Rohe Tangata Whenua, i runga anō
i tana titiro kua mārō kē te "whakakotahitanga
o ngā iwi", mā te hokohoko me ngā kura mīhana.
Hei whakahaere i ngā ture, ka whakaritea e Kerei kia tohua ko
ngā rangatira hei “āteha Māori”, i utua
ai he utu ā-tau e te Kāwanatanga ki a rātou, me ētahi
pirihimana hei āwhina i ngā Tiati ā-Takiwā. I
te mutunga, i pai noa iho tēnei āhua i runga i te tirohanga
ki ngā tikanga me ngā whakaritenga Māori. Heoi, ko
tētahi whakaritenga mō te mana pōti, i takea mai i
te pupuri taitara takitahi a te tangata i ētahi whenua. Nā
te mea he pupuri ā-iwi, ā-hapū te pupuri a te iwi Māori,
i aukatia katoatia rātou i te pōti mō te Whare Pāremata.
I pēnei rātou ko tēnei mea te "whakakotahitanga"
ki te iwi Pākehā te huarahi pai anake mō tētahi
iwi, e ai ki a rātou, meake ka heke ki te reinga. Engari he nui
anō hoki ngā āhuatanga matua, pēnei i te Whare
Pāremata o te motu me ngā Whakaminenga ā-Rohe, kāore
te iwi Māori i uru ki roto. I mahue ki waho i ēnei whare
whakahaere hou. I te tino mārama rātou ki te apu a te iwi
Pākehā i te whenua, ā, ka āwangawanga ngā
iwi Māori mō te āhua o tō rātou noho ā
ngā tau kei te heke mai. |
1858 Te kĪngi MĀori
tuatahi
I te tau tonu i nui kē atu te taupori Pākehā o Aotearoa
i tō te iwi Māori, ka tohua te Kīngi Māori tuatahi.
I whakatakotoria tuatahitia tēnei kaupapa tekau tau ki muri,
i kōrerotia hoki i tētahi hui nui o Ngāti Ruanui i
te tau 1854, i te whiriwhiringa tuatahi i waenganui i ngā Māori
o Te Ika a Māui, hei aukati i ngā mahi whakanohonoho whenua
a tauiwi, hei aukati anō i te ngoikore haeretanga o te Māoritanga
i waenganui i ngā iwi o te motu. Kua ahu whakamua te whakaaro
whakatū kīngi, i runga i te whakaaro o te iwi mā te
taonga nei mā te Kīngitanga e whakakotahi ngā nekenekehanga
o ngā iwi o te motu. Ka noho te ariki o Waikato, a Te Wherowhero,
hei kīngi Māori tuatahi (kīhai a Te Wherowhero i haina
i te Tiriti). Ko tētahi o ōna ingoa i muri i tōna pōtaetanga,
ko Pōtatau. Ka tupu mai te Kīngitanga i tōna taha,
mai i Hauraki ki Horowhenua. Kāore tonu te Kīngitanga i
paingia e te katoa o te iwi Māori. He maha ngā rangatira
kāore i whakaae ki te waiho i tō rātou mana ki raro
i te mana o iwi kē. Kāore hoki ngā iwi o Te Tai Tokerau
i whai wāhi ki te Kīngitanga i te mea, he maha ō rātou
here ki te Tiriti o Waitangi. E ai ki ētahi i te taupatupatu
te kirimana o te Tiriti ki te Kīngitanga. Ko rātou me ētahi
atu kāore i rata ki ngā tātai o ngā iwi o Tainui
ki te Kīngitanga. Ki te titiro a te Kīngitanga hei hoa tū
tahi te Kuini me te Kīngi Māori, ehara i te hoa tauwhāinga,
engari kāore i pēnei te titiro a te kāwanatanga o te
koroni. He tino kaha rawa ngā whakahaere o te Kīngitanga
i muri, ahakoa whakahaere pakanga, ahakoa whakakotahi whakaaro o te
iwi i raro i te Kīngi tuarua, i a Tāwhiao. Ka noho a Tāwhiao
i tōna torona mō te 34 tau, mai i 1860. |
1860 Te riri i Taranaki
Ka toro te ahi i te rarauhe i Taranaki, i te marama o Maehe 1860. Ko
te take ko te whenua. Ko te hiahia o te Kāwanatanga kia kitea
ai tōna mana rangatira, ka tahuri ki te hoko whenua i tētahi
poraka iti i roto o Waitara, i tētahi rangatira o reira. Ka whakahētia
e te rangatira ariki e Wiremu Kingi, me te nuinga o te iwi kāinga
i te noho i taua poraka. Ka whakahē tonu te iwi Māori ki
te rironga o ō rātou whenua, engari ka kīia ā
rātou nei ātetetanga he mahi 'tutū' e takahi ana i
te mana o te Karauna, me te Upoko 1 o te Tiriti e tohu ana i te mana
o te Kuini o Ingarangi. Ka tonoa e te kaiwhakahaere hōia o Niu
Pāremata ana ope ki te whakapūmau i te hoko, arā, ka
huri i te tautohe hoko whenua ki te kawe riri tonu, ka mau mō
te tau kotahi. I haere mai te tini o ngā iwi Māori ki Taranaki
ki te whawhai i te taha o Wiremu Kingi mō ana whenua, ā,
he nui tonu ngā iwi huri noa i te whenua i tautoko ā-wairua
i a ia. |

1860 Te Kawenata o KohimĀrama
Nā te Kāwana nei nā Thomas Gore Browne (Kāwana
Koa Parāone) (Kāwana mai i 1855-1861) i whakatū ngā
hui tuatahi o te Tiriti. Ko tētahi o ngā hiahia kia warewaretia
te Kīngitanga me ngā whawhai. I tīmata te whakaaro
kawenata hei ingoa mō te Tiriti i te tau 1840, arā, he kirimana
tapu te Tiriti i waenganui i te Māori me te Karauna. Nā
ngā mihingare taua kupu i taua wā, he mea whakahuahua e
rātou hei kawe i ngā whakaaro o ngā rangatira o te
iwi Māori kia haina rātou i te Tiriti. Ka kaha ake te whakamahi
o taua kupu i te hui ki Kohimārama i Tāmaki-makau-rau. Mō
te whā wiki i Kohimārama, ka hui te tini o ngā iwi
Māori, arā, ērā kāore i te whawhai ki te
Kāwanatanga i taua wā, ki te whakawhitiwhiti kōrero
mō te Tiriti me ō rātou āwangawanga mō te
whenua. I raro i te Kawenata o Kohimārama, ka puta he kaupapa
whakatū Kaunihera mō te Tangata Whenua me ētahi atu
whakaaro, ko ētahi i whakaurua ki te Ture mō ngā Whenua
Māori tuatahi, e rua tau i muri mai. Engari te Kaunihera mō
te Tangata Whenua, kāore rawa i whakatūria. Kāore i
ngāwari ake ngā ākinga a te iwi Pākehā kia
rapua he whenua mō ngā tauhou e taetae tonu mai ana i tāwāhi. |
1862 Ka neke te mana
whakahaere i ngĀ take MĀori ki te KĀwanatanga
I te wāhanga whakamutunga o te tau 1861, ka tohua tuaruatia a
Hōri Kerei hei kāwana mō Aotearoa. I mua atu i tēnei
wā ko te kawenga mō ngā Take Māori i whakanohoia
ki te tūranga Kāwana, i runga i ngā māharahara
i Ingarangi, kāore e kore ka titiro ngā kāwanatanga
tauiwi o Aotearoa ki ō rātou whāinga tika i te tuatahi,
ka whakarērea ō te iwi Māori. Nō te tau 1862 ka
whakahau te Kāwanatanga o Ingarangi i a Kāwana Hōri
Kerei, kia aro mai ki āna minita mō ngā take Māori
i Aotearoa. Engari, tā te mea koia te kaiwhakahaere o ngā
ope hōia i Aotearoa, ka puritia e ia tētahi mana nui. Kāore
kē te mana whakahaere mō ngā take Maori i hoki katoa
mai ki te Kāwanatanga o Aotearoa, kia tae rā anō ki
te tau 1865. I muri i ngā kino o te hoko whenua i Waitara, i
runga hoki i ana kawenga hou, ka whakaritea e te kāwanatanga
tauiwi hou te Ture Whenua Māori o te tau 1862, nāna i whakatū
te Kōti Whenua Māori, hei whakawā i ngā taunahatanga
tauwhāinga nei ki te whenua. I whakatūria e taua Ture he
kōti, ko ngā rangatira Māori ngā kaiwhakawā,
ko te timana he tiati Pākehā. Ka whakaaetia anō i reira
te hokohoko tika atu a te Māori i ōna whenua ki ngā
kaiwhakanoho whenua. Me mātua whakaae tēnei i Ingarangi,
nā te mea i hē tēnei i raro i te Tiriti. I runga i
te nui o te wā mō tēnei whakaae, me te haere tonu o
te riri huri noa i Te Ika a Māui, kāore tēnei ture
i whakamahia i mua i tōna turakitanga e tētahi ture tino
rerekē, i uru mai i te tau 1865. |
1863 Te Ture Whakanoho
Whenua o Aotearoa
Ka whakaurua mai e te Whare Pāremata te Ture Tāmi i te Mahi
Tutū, i āhei ai te whakatārewa i ngā ture mō
te wā o te riri, ā, ka whakaurua mai hoki te Ture Whakanoho
Whenua o Aotearoa, i whakaaetia ai te tango i ngā whenua o te
iwi Māori. Ko te whāinga matua o te Ture nei, he whakawhiu
i ngā Māori "tutū" mā te tango i ō
rātou whenua. Engari i raro i te ingoa o te Ture i hunaia tēnei
whāinga. Ka pōhēhē te tangata hei āwhina
kau tēnei Ture i te whakanoho whenua a te Pākehā. Ko
te āwhina nui i kōrerotia i te ingoa, he whakanoho i ngā
hōia me ō rātou whānau ki aua whenua, hei tauārai
i te Māori me te Pākehā. Ko ngā Māori i kīia
he tutū, kāore i whiwhi kapiheihana, otirā ngā
Māori piri ki te Karauna, ahakoa ka tukua he moni kapiheihana
ki a rātou, kāore i whakahokia atu ō rātou whenua.
I muri, ka whakarerekētia te ture kia taea ai te whakawhiwhi
pitopito whenua, me te whakamana i te tuku wāhi whenua iti ki
ngā tāngata tutū, kua tukuna e rātou ā rātou
rākau whawhai. |
1863-65 Te riri i Waikato,
i Te Moana a Toi me Te Tai RĀwhiti
He pakanga te kai i ēnei tau. Ka pakaru mai anō te raruraru
i Taranaki i te marama o Mei 1863. Nō te marama o Hūrae
1863 ka whakahau a Kāwana Kerei i a Rūtene-Tianara Duncan
Cameron kia whakawhiti ia i te awa o Mangatāwhiri (ko te taupā
tēnei o te rohe o Waikato nui tonu) me ana hōia, nō
Ingarangi ētahi, nō Aotearoa ētahi. Ko te take i pērā
ai, ki ana kōrero ko te Kīngitanga te rōpū kaha
rawa ki te ātete ki te mana o Ingarangi, ā, i te mataku
a tauiwi tērā pea ka kōkiritia a Tāmaki-makau-rau.
I haere tonu te pakanga i Waikato tae noa mai ki te parekura i Ōrākau
i te marama o Āperira 1864.
I muri ka toro te whawhai ki Tauranga, ā, ka toa te iwi Māori
i Gate Pā, ka raru i Te Ranga. I reira ngā iwi Māori
o Te Tai Rāwhiti, i haere atu hei taituarā mō Tauranga,
engari ka hinga i te taha Kāwanatanga. He nui ngā tautohetohe
a ngā karu hītori mō ngā pūtake o ngā
riri. E kī ana ētahi ko ngā pakanga tētahi tauwhāinga
kia whakaūria te mana Ingarihi tūturu, hāunga te
mana ā-ngutu nei, ki runga i te iwi Māori. Engari ka kitea
ētahi atu āhuatanga toro whānui hei wehenga o tēnei
take pakanga. I roto i ēnei ko te hiakai ki te whenua, te hiahia
rānei kia whakaūria te mana whakahaere me te ture o Ingarangi,
me te hiahia kia whakapākehātia te Māori. E kī
ana ētahi atu karu hītori ko te whenua te tino take matua
i ara ake ai te pane o te pakanga. |

1864 Te “mana motuhake" o te
Koroni
I te ngoikore haere te Kāwanatanga o te Emepaea ki te utu i te
mano hōia e whawhai ana i Aotearoa. Nā reira ka tīmata
te kawe a te Weld Ministry i ētahi kaupapa-here e kōrero
ana mō te "mana motuhake" o te koroni, hei whakahaere
i te Māori, kia taea ai e ngā kaiwhakanoho whenua ngā
mahi nei te kawe. Ahakoa ngā māharahara mō tēnei
āhua, ka whakaaetia tēnei e ngā mana o te emepaea.
He tere tonu te whakauru i ngā tikanga hou i ngā tau 1864-65,
ā, ka ngaro te mana o te Kāwana ki te whakahaere i ngā
take Māori. Ka totohe a Kerei, ā, ka puritia tonutia e ia
ētahi hōia mō ētahi tau, engari i muri i te marama
o Hune 1865, ka tau te tikanga me noho anō rātou i ngā
puni hōia. |
1864 NgĀ muru raupatu
Ko te whakapuaki muru raupatu tuatahi i raro i te Ture Whakanoho Whenua
o Aotearoa i puta i te marama o Tīhema 1864. E rima ngā
rohe i whakapuakina kia noho i raro i te Ture Whakanoho Whenua i ngā
tau e toru o muri mai: ko Taranaki, ko Waikato, ko Tauranga, ko Mātaatua,
me Mōhaka-Waikare. Ko te rohe i pāngia e te Ture nei, ko
tōna 1.5 miriona eka. Ka whakatūria tētahi Kōti
Kapiheihana (ko te nuinga o ōna kaiwhakawā, nō te Kōti
Whenua Māori), hei whakarongo ki ngā kerēme a ngā
Māori i “piri ki te Kuini”, mō tētahi kapiheihana
ā-moni, kia hoki mai rānei ō rātou whenua ki a
rātou. |
1865 Ka whakatŪria
te KŌti Whenua MĀori
Whai muri i te Ture mō ngā Whenua Māori 1865, ka whakatūria
tētahi kōti tikanga Pākehā e mōhiotia nei
te Kōti Whenua Māori, ka waiho ki rahaki te kōti i
whakaritea i raro i te Ture o te tau 1862. I kīia, kia tika ai
tāna whiriwhiri i ngā pānga ki aua whenua, me noho
anō i te 10 ingoa noa iho iti ake rānei te hunga whai pānga,
ahakoa pēhea te rahi o te poraka. Nā konei ka noho whenua
kore ērā atu tāngata o te iwi he uri whai pānga
rātou i mua. Ko te pupuri hou a ngā tāngata i whakaingoatia
he pupuru takitahi, kāore i noho ā-hapū katoa te mana
pupuru whenua, kāore i puritia i raro i tētahi rōpū
kaitiaki mō te hapū me te iwi rānei. I āhei anō
rātou te tukutuku whenua, tae atu ki te hoko rawa mō te
moni, hoko ā-tangata takitahi nei, mōna anō te painga.
He nui tonu rātou i pērā, ko ētahi i hiahia ki
te hoko, ko ētahi ka whāia e ngā kaihoko mai. He nui
tonu ngā hoko i whakaotingia mā te ārahi i aua kaipupuru
whenua kia noho nama ai rātou. He mahi māminga tēnei
kia mātua tahuri ai rātou ki te hoko i ō rātou
whenua. |

1865-1867 He ture mŌ te rongomau
Nō te tau 1865 ka whakatakotoria e ngā rangatira o te Kīngitanga
ā rātou rākau whawhai, kātahi ka whakapuakina
e te Kāwanatanga o Ingarangi meake ka tīmata tāna kukume
atu i ana hōia i Aotearoa. I roto i ngā mahi hohou rongo
i roto i ngā tau, nā ngā kāwanatanga o te hunga
whakanoho whenua i whakamana ētahi ture hou. Ko te whakaaro i
muri i ētahi o ēnei, he whai kia whakamanaia ētahi
o ngā kī taurangi o te Tiriti. Inā rā ētahi,
ko:
- Te Ture mō ngā Whāinga Tika o te Tangata Whenua
1865, i tukua ai ki ngā tāngata Māori ngā
whāinga tika o ngā tāngata o Ingarangi, i āhei
ai rātou te whakapae ā-kōti i te tangata kē,
kia whakapaetia rānei ko rātou, i te Kōti Matua.
- Te Ture mō ngā Tūru Māori 1867, i hangaia
ai ētahi tūru tokowhā mō te iwi Māori,
i runga i ngā pōti a ngā tāne pakeke o te
iwi Māori;
- Te Ture mō ngā Kura Māori 1867, i hua ai ētahi
pūtea moni mō ngā kura i ngā kāinga Māori,
ko te reo Pākehā te reo whakaako. He nui tonu ngā
kāinga Māori i tango wawe atu i ngā painga o tēnei
kīma i te tekau tau mai i 1870, tukua atu ana he whenua hei
tūranga kura;
- Te Ture mō ngā Tiati ā-Takiwā o te tau
1867, i haere tonu ai ngā tikanga whakatū Āteha
Māori e utua ana, me ngā pirihimana i te taha, me ētahi
atu whakaritenga kākano-rua mō te whakahaere i te ture
i ngā rohe o te tuawhenua (engari i whakawhāititia tēnei
kaupapa i te tekau tau mai i 1880, ā ka whakakorea rawatia
atu i te tau 1893).
Heoi anō, i haere tonu ngā muru raupatu a te Kāwanatanga
(ngā "tukunga" rānei i whakahautia), i hua ake
ai te tū mārō me te ātete a Te Kooti rāua
ko Tītokowaru. |
1865 Ka mauheretia a
Te Kooti kĀore he whakawĀ
Tae mai ki te tau 1865 i mea te Kāwanatanga i te nuinga o te
wā, ko ngā Māori ka mauheretia i te pakanga ka kīia
he 'whakarau o te riri'. I te tau 1865, i te toronga o te "Pai
Mārire" ki te motu, ka mauheretia ētahi tāngata
i whakaarotia i te āwhina rātou i ngā "tāngata
tutū". Ko Te Kooti Rikirangi o Tūranga-nui-a-Kiwa tētahi
o ēnei. Ka tonoa ia ki Wharekauri, me ōna kaitautoko 300.
Ahakoa ana īnoi kia whakawākia ia ki mua i tētahi kōti,
tē rongo te Kāwanatanga. Nō te 4 o Hūrae 1868,
ka rere a Te Kooti me ētahi atu i Wharekauri, ā, ka whāia
haeretia i Te Tai Rāwhiti, i te Urewera me Taupō. Ka whakatūria
e ia te Hāhi Ringatū me ōna tikanga, ōna whakaritenga
hoki, e mau tonu nei i ēnei rā. Mai i te tau 1868, ka tīmata
te whakapae a te Kāwanatanga i ētahi o aua tāngata
mō ngā hara pēnei i te kōhuru, mō te tuku
ki te hoariri rānei, engari ka tahuti atu a Te Kooti i ngā
hōia whaiwhai i a ia (mō tētahi whā tau) ā,
murua rawatia atu te hara i runga i a ia i te tau 1883. |
1868 Ka Ātete a
TĪtokowaru ki te muru raupatu
I te tau 1868, ka whakahē te kaihautū o Ngāti Ruanui,
a Tītokowaru, me ana kaitautoko, ki ngā muru raupatu i ngā
rohe whaka-te-tonga o Taranaki. Nā tōna ope matua i kawe
ngā whakaaro, i whakahau hoki ngā iwi o te takiwā kia
tū tahi rātou ki te whawhai. I rere whaka-te-tonga rātou
i te rohe o Hāwera, whakahingaia ana e rātou ngā ope
o te koroni. Ka anga rātou ki te tāone o Whanganui, meake
pea ka tūria e rātou. I te marama o Noema, kāore i
te mōhiotia te take i ēnei rā, ka whati te ope o Tītokowaru
i te pō. Ka noho ia hei manene, hei mōrehu i whāia
ki ngā awaawa o te kāuru o Waitara. I muri ka tūhono
ia ki ngā mahi ātete i runga i te hūmārie o Parihaka. |
1868 NgĀ mema pĀremata
MĀori tuatahi
I muri i te Ture mō ngā Tūru Māori 1867, i a Tītokowaru
rāua ko Te Kooti e ārahi ana i ngā mahi ātete
ā-pakanga, ka pōtitia ngā mema Māori tuatahi e
whā ki te Whare Pāremata. I raro i tēnei ture, i hoatu
te mana pōti ki ngā tāne Māori pakeke katoa –
11 tau tēnei i mua atu i te tukunga i taua mana ki ngā tāne
Pākehā o Aotearoa. Me mātua whai pānga whenua
ngā tāne Pākehā, kātahi anō ka āhei
te pōti. Ahakoa rā, e whā noa iho ngā tūru
Māori, me i tatauria te tokomaha o te iwi Māori i taua wā,
te tikanga kia nui noa ake. Nō ngā tau 1890 rā anō
ka piki te iwi Māori ki ngā taumata i te Whare Pāremata.
I te tuatahi ko te hunga pēnei i a James Carroll (Timi Kara –
te mema mō Te Tai Rāwhiti, ā, i muri mō Tūranga-nui-a-Kiwa),
i muri ko ngā tāngata o te reanga hou pēnei me Apirana
Ngata, rātou ko Hone Heke Ngapua, ko Peter Buck, ko Māui
Pōmare. I noho anō i te whā tūru te kaha o te
iwi Māori i te Whare Pāremata, tae tonu mai ki te pōtitanga
MMP tuatahi i te tau 1996. Mai i tērā wā, kua piki
aua tūru mā te kotahi tūru ia pōtitanga (e whai
ana tēnei i te pikinga ake o ngā kaipōti Māori
i te rārangi pōti Māori). |

1873 Te wĀwĀhanga o te pupuru
whenua o te iwi MĀori
Nā te Ture mō ngā Whenua Māori o te tau 1873 i
whakaaetia ai te Kōti Whenua Māori ki te wāwāhi
i te whenua Māori. Ka mutu i reira te whakaingoa i te tekau tāngata
i te taitara me te kape i te nuinga o te iwi ki waho. Mai i taua wā,
me uru katoa atu ngā tāngata whai pānga ki te taitara.
Ko tētahi hiahia pea o ngā kaihanga i tēnei ture, mā
reira e whakapūmautia ai te pupuru a te iwi katoa i te taitara,
heoi anō te mate, nā te ture nei i wāwāhi ngā
taitara. Kāore he poraka nui i hoatu ki te tāngata Māori
takitahi, e taea ai te whāngai i ō rātou whānau
pēnei i ngā kaiahuwhenua Pākehā. I hoatu kē
he hea ki a rātou i ētahi poraka, ā, i wehea aua poraka,
nāwai ā, ka wehea anō kia kongakonga tonu, arā,
kia takoto he wāhanga kore rawa nei e puta he hua ā-moni.
He nui te moni i pau hei utu mō ngā rōia me ngā
kairūri. Nā konei, nā ngā raruraru hoki o te whakatū
whare me te whāngai i te whānau, i kawea te Māori kia
hoko i ō rātou whenua. Ko te whakaaro kei muri i ēnei
whakarerekētanga he whakapōturi i te hoko whenua o te Māori.
Heoi anō, i tahuri ngā kaihoko (a te Karauna me ngā
kaihoko noa) ki te whai i ētahi tikanga mūrere. Tētahi
ko te utu moni taupū ki ētahi tāngata takitahi maha
o roto i tētahi poraka, mō te hia tau i ētahi wā.
I muri kua tū ki mua i te Kōti ki te taunaha i te ōrautanga
o te poraka e hāngai ana ki ngā hea kua hokona e rātou.
Ka tino raru te iwi Māori i konei. Ko tēnei wehenga kia
takoto maramara kau tētahi mate nui o ngā whenua Māori,
tae noa mai ki nāianei. Nā konei i uaua ai te tiki pūtea
whakapakari, i uaua ai hoki te whakamahi whenua Māori kia puta
ai he hua. I tupu tētahi Rōpū Whakahētanga Hoko
Whenua, i runga i te aranga ake o ngā whakahaere ā-rūnanga,
ā-iwi hoki. Ko tāna mahi he whakahē, he kimi utu mō
ngā hoko hē i te whenua. |
1877 Ka whakatauria
e te KŌti ko te Tiriti o Waitangi tĒtahi hanga “kore
rawa noa iho i raro i te ture”
Kātahi ka tino kino rawa atu. Ka kīia ko te Tiriti o Waitangi
e Chief Justice James Prendergast, i te kēhi a Wi Parata v Te
Pīhopa o Pōneke, he "wāriu-kore", ā,
i kī ia, i hainatia "e te iwi ritenga tōtika, whanonga
tōtika me te iwi mohoao”. E mea ana tēnei whakaaro
whakakāhore nei, kāore he mana o te Tiriti i raro i te Ture,
kāore rānei he mana taketake o te Tiriti i roto i ngā
mahi Kāwanatanga, i te mea, ehara te iwi Māori i te whenua
whai mana i waenga i ngā whenua o te ao, e taea ai tētahi
Tiriti te haina e ratou. Nā te mea kāore anō kia whakamanaia
i roto i te ture o te whenua, ka meatia he "kore rawa noa iho
i raro i te ture". Ahakoa he maha ana tikanga i taupokina e te
Kaunihera Piriwa i ngā tau i mua i te 1900, koinei te whakaaro
o ngā kōti me te nuinga o te tangata Pākehā mai
i 1870 ki te tau 1970. |
1879 NgĀ hui nunui
mŌ te Tiriti
 |
Te marae o Waitangi i Te Tii, i ngā
parenga o te awa o Waitangi. E kitea ana te hōro e kīia
nei ko Te Tiriti o Waitangi me te Kōhatu Whakamaumahara,
1880.
Image: ATL: 1/2-077503 F
© Image copyright conditions |
Ka tū anō ētahi hui Tiriti nunui, i Kohimārama
(i Ōrākei) i 1879, i Te Tii i Waitangi i te tau 1881, me
ētahi atu wāhi i te tai rāwhiti me te tai hauāuru.
Nā ēnei hui ka hoki anō te titiro ki te Tiriti. Neke
atu i te 3000 ngā tāngata i tae atu ki Te Tii, ā, i
reira ka whakatūria tētahi kōhatu whakamaumaharatanga
ki te Tiriti, i Te Tii Marae. Ka puta hoki i reira te karanga kia
whakatūria he pāremata Māori. |

1881 Ka whakaekea a Parihaka e ngĀ
ope hŌia
Kua rua tau e pōraruraru ana te noho i ngā whenua whaka-te-tonga
o Taranaki, i runga i ngā whakahē a ngā tāngata
Māori ki ngā tangohanga whenua i tērā takiwā,
kātahi ka tomo te Kāwanatanga ki te tāone o Parihaka,
me ana hōia mau pū. Mai i te tau 1879 kua tīmata te
akoako a te poropiti, a Te Whiti o Rongomai, i ana pononga kia unuunuhia
ngā turu whenua a ngā kairūri, kia parautia hoki e
rātou ngā rori me ngā taiepa i ngā whenua i mea
rā rātou nō rātou kē. Nā tēnei
mahi ka whakapuaki rātou i te whakahē tonu rātou ki
te muru raupatu i Taranaki. Ka mauheretia ngā "kaiparau",
kāore he whakawā ā-kōti mō rātou. Ka
haere tonu ngā mahi hanga rori i ngā raorao o Waimate, i
ētahi wā i runga tonu i ngā kāinga me ngā
māra o te iwi Māori, heoi, ka huri te Māori ki te whakatū
taiepa i runga i ngā rori, ā, ka mauheretia ko ētahi
atu. Ka ātete tonu a Te Whiti, nō reira ka tonoa e te Kāwanatanga
tētahi ope hōia nui ki Parihaka i te 5-8 o Nōema 1881.
Ko te kaiārahi ko te Minita Māori, a John Bryce. Ahakoa
kāore tahi he ātete, ka pānuitia e Bryce te Ture Tāmi
Whakatutū, arā te Riot Act, whakarautia ana ko Te Whiti
rāua ko tōna hoa poropiti, a Tohu. Ka whakamararatia ana
pononga e ngā hōia. Ka whakawākia a Te Whiti mō
te whakatipu ngangare. Ka whakaae ngā āpiha tonu o te Kāwanatanga
i te kōti, ko tētahi 10125 heketea kua oti kē te rāhui
mō te iwi Māori, kāore rawa i tukua ki a rātou
hei nohanga, hei mara kai rānei. Ka tonoa a Te Whiti rāua
ko Tohu ki Te Waipounamu kia noho i te whare herehere. Mai i tērā
wā ki nāianei ko Parihaka tētahi ingoa mō te mana
Māori motuhake. |
1882 Ka houhia te rongo
e KĪngi TĀwhiao (ko te mutunga tĒnei o te Kawe Riri
o Aotearoa)
Ka mana te rongomau tūturu i te Kīngitanga i te tau 1882,
i te putanga mai o Kīngi Tāwhiao ki mua i te Kaiwhakawā
ā-Takiwā, a Meiha William Mair, i Alexandra, (ko Pirongia
tēnei ināianei). I whakaarotia ko tēnei tūnga
a te Kīngi he hohou rongo, hei tohu mō te maunga-ā-rongo
i waenganui i te Māori me te Pākehā. |
1882 NgĀ ope MĀori
i haere ki te Kuini o Ingarangi
Ka haere te tuatahi o ngā ope ki Ingarangi, ki te kimi rongoā
i te Karauna mō ana hara. Ki te whakaaro o te iwi Māori
i taua wā, he whanaungatanga pātata tō rātou ki
te hoa Tiriti, ki a Kuini Wikitōria. Engari i ēnei haerenga,
me ngā haerenga katoa a ngā ope Māori ki Ingarangi,
ka kīia me hoki mai rātou ki te Kāwanatanga o Aotearoa.
Te take i pērā ai, i kī te Kāwanatanga o te Emepaea
kāore noa iho ana haepapatanga mō ēnei kaupapa. |
1891 Te tirohanga hŌhonu
ki te whenua MĀori
Ka tū tētahi Komihana a te Kuini, ko tāna mahi he wherawhera
i ngā ture e pā ana ki te whakahaere whenua Māori.
I kitea e ia kua ārau noa iho ngā tini aho o te ture, me
te mea nei nā ngā kāwanatanga i roto i ngā tau
i āta whakapōraru, kia hē ai te haere o te ture. Nā
te wāwāhanga o te pupuru a te hapū i ōna whenua
ki ngā taitara takitahi, nā ngā whakaritenga whakapōrahurahu
i te māhunga, mā wai e tātā te wai i te waka?
Ahakoa e 50 tau noa iho i muri i te hainatanga o te Tiriti, kua korekore
katoa ngā whenua Māori i Te Waipounamu, ā, 40 ōrau
noa iho o Te Ika a Māui i noho tonu ki te iwi Māori. Ko
ngā whenua i te toe he whenua pākeka nei, he uaua ki te
whakapai hei mahi ahuwhenua, he whenua kīhai i hiahiatia e ngā
kaiahuwhenua Pākehā. He maha ngā tohutohu a te Komihana
mō te whakatikatika i ngā mea hē, engari he ruarua
i whakatinanatia. Ko te take, kāore i tautoko i ngā kaupapa-here
a te kāwanatanga. |
1892 Te whakatŪranga
o ngĀ whare pĀremata MĀori
I runga i te pōkaikaha o te iwi i te kore e tika o ngā mahi
e pā ana ki te whenua, ka karanga hui ngā iwi o te motu
i ngā tōpito maha o te whenua. I kīia ēnei hui
he pāremata. I muri i ētahi hui i Waitangi me Ōrākei,
ka hui tētahi rūnanga nui, pāremata rānei i kīia
ai he "Kotahitanga", i Waipawa, i Te Matau a Māui.
Kātahi anō he hui pērā ka karangatia kia pērā
rawa te tokomaha o te tangata. Ka nukunuku haere tēnei Kotahitanga
ki ētahi takiwā, i muri ka tūmau te noho ki Pāpāwai,
i te Wairarapa. Ka kīia te pāremata o te Kīngitanga
ko te Kauhanganui. Ko te whai o ēnei wāhanga e rua, he whakakotahi
i te iwi Māori, engari kīhai i tutuki. Nā ngā
Mema Pāremata Māori pēnei i a Wi Pere rāua ko
Hone Heke Ngapua i whakatakoto ture, ka whakaurua ai ki te Whare Pāremata
i Pōneke. Ko te whai o aua pire kia whakamanaia te Kotahitanga.
Kāore i tutuki ō rāua hiahia, engari nō te tau
1900 ka huri a Kara rāua ko Ngata ki te unga i te Kāwanatanga
Liberal o Richard Seddon kia whakatūria tētahi pūnaha
mō ngā kaunihera Māori ā-rohe, ā-takiwā
hoki. I oti i ngā kaunihera ētahi take nunui te whakatika,
ko te hauora tērā, ko te hoko waipiro tērā, me
te whakapōturi i te hoko whenua. Engari mai i 1905, ka ngoikore
haere anō ngā kaunihera i te mahi a te Kāwanatanga
Reform nei, i eke ai hei Kāwanatanga i te tau 1911. Ka tīmataria
e taua Kāwanatanga tētahi kaupapa hoko whenua nui. I muri
i te hurihanga o te rau tau ka hohoro tonu te ngoikore haere o te
Kotahitanga.
 
|
|
|