Kei tĒnei wĀhanga
Kupu Whakataki
Tauira Flash
Ngā Āhuatanga i Pā - Te Tiriti
1800
- 1849
1850
- 1899
1900
- 1949
1950
-
Ngā Āhuatanga i Pā - Aotearoa Whānui
1800
- 1849
1850
- 1899
1900
- 1949
1950
-
English version of this page
|
WĀtaka
HE WĀTAKA WHĀNUI 1900-1949 |
1901 KĀore e piri
atu ki Ahiteireiria

|
Te hui whakapūmau i te Kāwana
Tianara Ahitereiria tuatahi, a Lord Hopetoun, me ngā
mema o te Kapeneti Kāwanatanga ā-Rohe tuatahi, i
Poihākena, 1 Hānuere 1901.
Image: National Library of Australia
no. an13117410-4
© Image copyright conditions |
I te 1 Hanuere 1901 ka whakakotahi ngā koroni e ono o Ahitereiria
hei whenua whai kāwanatanga ā-rohe, ka kīia te kāhui
nei ko te Kotahitanga o Ahitereiria. I roto i tana kaupapa taketake
hou, ka whakaritea he tūru mō Aotearoa, ko ia hei rohe whānui
tuawhitu o te Kotahitanga, engari ka hoea e Aotearoa tēnei whakaaro. |
1907 Ka tohua a Aotearoa
hei tŌminiana
Neke atu i te rima tekau tau i muri i te noho mai o te kāwanatanga
noho haepapa tuatahi ki Aotearoa, ka kaha ake tana tū motuhake
me tana tuakiri motuhake. Inā, ka mutu tana tū hei koroni
o Peretānia Nui Tonu, ka riro hei tōminiana. |
1910 Ka eke te taupori
ki te 1000000
E whakapaetia ana i hipa ake te tokopae o Aotearoa i te kotahi miriona
i te tau 1910. E ai ki te uiuinga whānui o te motu o te tau 1911,
1058313 te taupori i taua wā. Ina tirohia te wāwāhanga
o ngā tatauranga, ka kitea kua tīmata kē te hūnuku
a te tokomaha ki ngā tāone nui, noho ai. Ko tētahi
10% o te taupori e noho ana ki Tāmaki-makau-rau, ā, hui
katoa, e 50% e noho ana ki tētahi tāone nui. Ka puta ake
ngā māharahara mō te oranga pūmau o te ōhanga
me te pai o te noho ki ngā tāone nei. |
1914-18 Te Pakanga Tuatahi
o te Ao
I rikarika tonu a Aotearoa ki te whai wāhi atu ki tēnei
whawhai, hei āwhina i te ‘Wā Kāinga’,
i Ingarangi. Ko tētahi 42% o ngā tāne i waenga i
te 19 me te 45 tau te pakeke i uru ki te pakanga nei. He 10% tēnei
o te taupori o Aotearoa.
Arā ētahi Māori kāore i tautoko i te whai wāhitanga
atu a te iwi Māori ki ngā pakanga a tauiwi. Engari arā
anō ētahi i hiahia tonu ki te uru atu. I ngā tau
1915-16, ka haere ētahi matua e toru o te karangatanga ‘Māori
Pioneer’ ki Ihipa, engari ka noho whāiti ki ngā
mahi whakangungu i ngā puni hōia. I te 26 Hune 1917, ka
whakaaetia te uru mārire a te Māori ki ngā pakanga,
ka mutu i āta whakamahia anō kia uru, pērā anō
i ngā Pākehā. Ko te orokohanga ake tēnei o Te
Hokowhitu a Tū. Heoi anō, he Pākehā tonu ngā
rangatira o te hokowhitu nei. |

1929 Te WĀ o te Korekore
 |
He taramu e kī ana i te tamariki,
me te pānui “kia 500 ngā tama ka whiwhi mahi
i mua i te Kirihimete”, i te Tiriti o Wakefield, Te
Whanga-nui-a-Tara, ca 1932.
Image: ATL 1/2-084811-G
© Image copyright conditions |
Ka tirikohu te mākete hoko hea i Wall Street i Te Āporo Nui,
ā, kāore i roa i muri mai, ka tirikohu anō ngā
ōhanga o te Ao, tae atu ki tō Aotearoa. Mai i te tau 1928
ki te tau 1932, e 40% te heke o ngā utu i riro mai mō ngā
taonga i hokona ki tāwāhi. Mō te hunga whiwhi mahi
tonu, e 20% te heke o ā rātou whiwhinga pūtea tūturu.
Ko ngā tau 1931-33 ngā tau tino kino, inā he tata ki
te 80000 te hunga kore mahi (tētahi 12 ōrau o ngā tāngata
katoa e tika ana kia whai mahi). Kāore i mutu tēnei āhua
kia tuwhera rā anō te tāwaha o te riri i te Pakanga
Tuarua o te Ao i te tau 1939. |
1939-45 Te Pakanga Tuarua
o te Ao
I rikarika anō a Aotearoa ki te āwhina i a Ingarangi,
ā, 105000 ngā hōia i uru ki ngā whawhai i te
tahatū o te rangi. He tata ki te hautoru o ēnei i hinga
i te parekura, i taotū, i mauheretia rānei. Ka ara anō
he hokowhitu Māori, ā, kei reira anō ōna kaitautoko
me ōna kaiwhakahē o te iwi Māori. Hei tauira, kāore
ngā mana o Waikato i tino hiahia kia uru ā rātou
tāngata ki te pakanga, engari he tautoko tonu tā Te Tai
Rāwhiti, Te Moana a Toi me Te Tai Tokerau. Hui katoa, 17000
ngā Māori i āta whakauru atu. |
1947 Te tŪ motuhake
tŪturu, taha tŌrangapŪ
 |
Ko Thomas Kay Sidey. I te Whakarauikatanga
Emepaea o te tau 1930, ka whiwhi whakaaetanga a Sidey kia
kore ai a Aotearoa e taka ki raro i te Ture o Westminster
kia whakamanahia rā anō te Ture e te Whare Pāremata
o Aotearoa.
Image: ATL 1/2-125983;
F
© Image copyright conditions |
I te tau 1931, ka whakaaetia e te Whare Pāremata o Ingarangi
te Ture o Westminster, i whakatūturutia ai te tū motuhake
a ngā tōminana e ono i raro i tōna maru. Heoi, ka
tōmuri a Ahitereiria me Aotearoa ki te whakatinana i tēnei
āhua. Ko Aotearoa te mea tōmuri katoa, inā rā,
16 tau rawa i muri i te putanga o te ture, i te 25 Noema 1947, ka
whakamanaia te Ture (Tono, Whakatinana) Whakahoutanga Kaupapa Taketake,
i taea ai e Aotearoa te whakarerekē, te whakatārewa, te
huripoki rānei i ētahi āhuatanga o tāna kaupapa
taketake. |


|
|
NGĀ HONO E HĀNGAI ANA
|