Kei tĒnei wĀhanga
Kupu Whakataki
Tauira Flash
Ngā Āhuatanga i Pā - Te Tiriti
1800
- 1849
1850
- 1899
1900
- 1949
1950
-
Ngā Āhuatanga i Pā - Aotearoa Whānui
1800
- 1849
1850
- 1899
1900
- 1949
1950
-
English version of this page
|
WĀtaka
HE WĀTAKA WHĀNUI 1850-1899 |
1852 Ka whakamanaia
te Ture Kaupapa Taketake o Aotearoa
Nā te Ture Kaupapa Taketake o te tau 1852 i whakatū te
pūnaha pāremata o Aotearoa, me te whakaputa whakaaro mō
tētahi momo kāwanatanga ā-rohe rangitahi mō
te iwi Māori. Ko te whakahau a te tekiona 71, ko ngā ‘ture,
ngā tikanga me ngā whakamahinga a te tangata whenua ...
mō tēnei wā me waiho mā rātou tonu e whakahaere,
i ā rātou hononga katoa, i ā rātou whiriwhiringa
katoa ki a rātou anō...’. Heoi, kāore tēnei
i whakatinanatia. Āpiti atu ki tērā, ko te hunga
anake i āhei te pōti, ko ērā e mau ana ō
rātou ingoa ki te taitara whenua takitahi. I te mea e noho
tōpū ana te nuinga o ngā whenua Māori ki te
hapū, ki te iwi, kāore i whai wāhi te nuinga o ngāi
Māori ki te pōti.
I te tau 1852 ka whakatūria ētahi porowini e ono –
koia ērā ko Tāmaki-makau-rau, ko Taranaki, ko Te
Ūpoko o te Ika, ko Whakatū, ko Waitaha me Ōtākou.
Ka tāpiria atu Te Matau a Māui me Te Wairau i te tau 1859.
I te tau 1861, ko tū mai ko Murihiku, engari i te tau 1870
ka whenumi tērā ki roto o Ōtākou. Nō te
tau 1873 i wehe mai ai Te Tai Poutini i Waitaha. He Kaiwhakahaere
(āhua rite ki te Kāwana) tō ia porowini, me tōna
anō Kaunihera Porowini. |
1855 He ‘KĀwanatanga
noho haepapa’
I te mea kua whai pūnaha pāremata motuhake a Aotearoa,
ka tohutohu te Tari Koroni o Ingarangi i a Kānara Robert Wynyard,
te Kāwana-Rangitahi, kia whakatū ‘kāwanatanga
noho haepapa’ ki Aotearoa. I runga i tēnei whakaaro,
ka waiho mā te kāwanatanga kaiwhakanoho e whakahaere te
nuinga o ngā āhuatanga i Aotearoa, hāunga ngā
whiriwhiringa tahi ki te Māori – ka noho tonu tērā
ki te Kāwana. Ko te toenga o ngā kawenga a te Kāwana,
i whakawhitihia pūputuhia atu i ngā 1850 me ngā 1860.
Me kōrero i konei ko ngā mahi o ngā Pakanga o Aotearoa,
me te utu mō aua mahi, i whakawhitihia ki te kāwanatanga
koroni i ngā tau 1864-65. |
1861 Ka kitea he koura
i Aotearoa
I te marama o Mei 1861, ka kitea tuatahitia te koura i Aotearoa,
e tētahi kaitātai arowhenua o Tasmania ko Gabriel Read
te ingoa. Ka tapaina te wāhi i kitea ai tana koura ko Gabriel’s
Gully, arā e pātata ana ki te tāone o Lawrence, i
Te Waipoumanu. Ehara ko te tuatahi tēnei o ngā pānuitanga
kua kitea he koura i reira – kua tārewahia tētahi
pānui pēnei i mua atu, kei reia te tāone e ngā
kaihuke mohoao. Ehara – e rua wiki i muri i te pānuitanga,
e 500 ngā tāngata kua tapoko atu ki Gabriel’s Gully
ki te rapu koura. E rua wiki anō i muri mai, kua whakarautia
tēnei tokomaha ki te whā. I te ekenga o te tau, kua piki
atu te taupori o Ōtākou i te 13000 ki te 30000 - he hautoru
tēnei o te iwi Pākehā o te koroni. Neke atu i te
200000 ōnihi te rahi o te koura (750,000 pauna te uara) kua
tangohia ake i te kōpū o te whenua. Ka muia Te Puku o
Ōtākou e te tini tāngata, ā, i te tau 1862,
kua toru whakaraunga te rahi ake o te tokopae o Ōtepoti. Heoi
anō, he tau ruarua i muri mai, kua mimiti te hunga rapu koura
ki Ōtākou, kua renarena ki Te Tai Poutini, ki Te Tara
o te Ika me tāwāhi. |
1862 Te pŪnaha
tuku karere Ā-waea tuatahi
Ko te pūnaha tuku karere ā-waea tuatahi i Aotearoa, i tūhono
atu i Ōtautahi ki te tāone o Lyttleton, i Whakaraupō.
Kua warea hoki te koroni ki ngā hangarau hou i tērā
wā – ko ētahi anō ko te tima me te rerewhenua.
I Te Ika a Māui, i te wā o ngā Pakanga o Aotearoa,
ka whakatakotoria he pūnaha karere waea mō ngā whakapāpātanga
mahi taua. Ka mau tonu te whakapau moni ki ngā pūnaha tūhonohono
i te whenua i te wāhanga whakamutunga o te rautau tekau mā
iwa. |

1865 Ka tohua ko Te Whanga-nui-a-Tara hei
tĀone matua
Ko Pōneke te tāone matua tuatoru o Aotearoa. Ko Ōkiato,
i Pewhairangi, te tuatahi. Engari ki tā Kāwana Hopihona,
he tawhiti rawa i te whānuitanga atu o te koroni, ā, he
wā pea tōna ka raru i te noho ki roto o Ngā Puhi.
Ko Ākarana te tuarua, inā te rahi ake o te whanga, he
whai ara moana ki Te Tai Tamatāne, ā, karekau he papa
kāinga Māori tino rahi. Ka tohua ko Ākarana hei tāone
matua i te Hepetema 1840.
Engari i te tau 1863, ka puta ake te whakaaro e tika ana kia nekehia
anō. Ko ngā take i pēnei ai te whakaaro, he tawhiti
rawa a Ākarana i te puku o te motu, i tērā wā
i Te Waipounamu kē te tūāpapa ohaoha o Aotearoa,
ā, i ōna wā anō kua whakatuma rātou ki
te wehe motuhake. Nā reira ka takoto i a Alfred Domett te whakatau
i te whare pāremata ‘e tika ana kia nekehia te manawa
o te kāwanatanga ... ki tētahi wāhi pai i Te Moana
o Raukawa’. Waiho ana mā ētahi kaikomihana o Ahitereiria
e whakaū ko Pōneke te wāhi tino pai, i te pai o tōna
whanga, kei te pokapū anō hoki o te motu.
Nō te 26 Hūrae 1865 i huihui tuatahi ai ngā mema
pāremata ki Pōneke. Kotahi tau tēnei i mua i te ekenga
o Pōneke ki te karangatanga o te tāone nui.
|
1869 Te whare wānanga
tuatahi
Ko te Whare Wānanga o Ōtākou te whare wānanga
tino tawhito o Aotearoa. I whakatūria i te tau 1869, i runga
i te whakahau a te Kaunihera Porowini o Ōtākou. Ka kohaina
ki te Whare Wānanga tētahi 100000 eka, he whenua pai mō
ngā mahi ahuwhenua, ka whakamanaia hoki tana tuku tohu mātauranga
mō te toi tangata, ngā akoranga rata, te ture me te puoro.
Nō te Hūrae 1871 i whakatuwheratia ai.
I ētahi marama i muri mai, ka tū mai ko te Whare Wānanga
o Aotearoa, he mea whakatū e te ture, ā, ka noho ko tō
Ōtākou tētahi o ōna kāreti e whā.
Ka tautokona ā-pūtea te whare wānanga ā-motu
nei e ētahi waihotanga whenua huri i te motu, tae atu ki ētahi
o ngā whenua i raupatutia i muri i ngā pakanga o ngā
1860.
|
1875 Ka whakakorehia
ngĀ porowini
Ka pai haere ngā hononga rerewhenua, huarahi, karere ā-waea,
ka kitea he pai ake pea tētahi pūnaha kāwanatanga
ā-rohe ‘takiwā-tāone’, tēnā
i te pūnaha porowini i whakatūria i te wā kāore
i tino pai ngā ara whakapāpā tahi. He hanga whaimana
tonu, āhua tū motuhake ngā porowini, ā, i ētahi
wā ka whakararua e rātou ngā whāinga a te kāwanatanga
o te motu, i te mea e hoe kē ana rātou i ō rātou
ake waka. Ka whakakorehia ā-ture ngā porowini i te 12
Oketopa 1875. Heoi anō kei te ora tonu ngā ingoa porowini
i roto i te ao hākinakina me ētahi atu whakahaere o te
motu i waho o ngā kawenga kāwanatanga. |
1877 Ka meatia te mĀtauranga
kia mĀtua uru te katoa, kia utu kore anŌ
Taka mai ki te tau 1877, ko ia porowini e whakahaere ana i āna
ake kaupapa rapu mātauranga. He maha ngā kura e whakahaeretia
e ngā hāhi Mihingare, Katorika, Perehipitiriana, me te
Wēteriana. Engari i te turakanga o ngā porowini, riro
ana mā te kāwanatanga ā-motu e whakahaere ngā
kura huri i te motu. I raro i te Ture Mātauranga 1877, ka meahia
kia utu kore, kia hāhi kore ngā ara rapu mātauranga,
ā, kia mātua whāia e ngā tamariki katoa e whitu
ki te 13 tau te pakeke. Kei ngā tamariki Māori te tikanga
ina uru rātou ki tētahi kura o te motu, ki tētahi
kura Māori rānei (he mea whakatū ērā i
te tau 1867).
I roto i te toru tau, kua 1500 ngā kura tuatahi huri i te
motu, ko tētahi 1200 o ēnei, he kura tūmatanui. Heoi
anō, ka tekau tau atu anō, kātahi anō ka utu
kore ngā kura tuarua ki te hunga kua puta i ōna whakamātautau
whakauru e tika ana.
|
1879 Ka tukuna ki ngĀ
tĀne katoa te mana pŌti
 |
He tāngata i waho o te toa hoko tupeka
o R Farmer, i Whakaoriori, i te rā o te pōtitanga
ā-motu o te tau 1884. Ko ngā tauira tāngata
kei runga ake e tohu ana i ngā tāngata e toru i
whakataetae ki te tūru mō taua rohe pōti.
Image: ATL 1/2-011707
© Image copyright conditions |
I te 14 Noema 1879, i te tekau mā rua tau i muri i te whakawhiwhinga
i te mana pōti ki ngā tāne Māori, ka takoto
he ture e tuku ana i te mana pōti ki ngā tāne katoa
kua 21 neke atu te pakeke, mehemea kua 12 marama rātou e noho
ana ki te koroni ka tahi, kua 6 marama e noho ana ki tō rātou
rohe pōti ka rua. Ka whakawhāitihia ake ngā here
pupuri whenua, engari ka whakaaetia tonutia te pōti maha, arā,
i ngā rohe pōti katoa i pupuri whenua ai te tangata, ka
āhei anō ia te pōti. Ka mau tonu tēnei tikanga
tae noa ki te tau 1889, i taua wā ka whakamanaia te tikanga
‘kotahi te tangata, kotahi anō te pōti’. Arā
anō ngā mea e whawhai ana i tēnei wā kia riro
i te wahine te mana pōti, kia whakanuitia anō hoki ngā
tūru Māori. Ahakoa i hinga ēnei kaupapa, he tokoiti
noa te nui ake o te hunga i whakahē, tēnā i te hunga
i whakaae. |

1881 NgĀ waea tuatahi
Ka whakatuwheratia he papa hononga waea i Ōtautahi (e 30 ngā
tāngata i honoa) me Te Whanga-nui-a-Tara (10 ngā tāngata)
i te tau 1881. I te tekau tau i muri mai, ka tū mai anō
ētahi i ērā atu tāone nui. Kāore i kaha te
pīrangitia o te waea i te tīmatanga. Ka taka ki te tau 1890,
e 2000 noa ngā tāngata kua hono atu. Engari i te ekenga
o te rautau, e 7000 ngā waea kua tūhonoa. Nō te tau
1906 i tūhonoa ai ngā tāone nui tuatahi. Ā, i
te tau 1926, ka meahia he waea kia whakawhiti i Te Moana o Raukawa.
Ka tae ki te tau 1930, kua tūhonoa ngā tāone mātāmua
katoa o te motu. |
1882 Te mĪti hoko
ki tĀwĀhi tuatahi kia kawea i roto i te pouaka whakatio
Ko te mīti hoko ki tāwāhi tuatahi ka whakationgia i mua i te tuku
ki tāwāhi, ka wehe atu i Port Chalmers i runga i te Dunedin
i te 15 Pēpuere 1882, ka tau atu ki Rānana i te 24 Mei.
I te taenga pai atu o te mīti ki reira, kua mōhiotia he
tino huarahi tēnei e hokona ai ngā mīti o Aotearoa
ki ngā tōpito katoa o te ao.
|
1888 Ka ara ake te
pŪngao hiko
Ko Reefton, i te takiwā o Te Tai Poutini, te tāone tuatahi i te Tuakoi
Tonga ka whakakāngia ōna rama ki te hiko-wairere. E ono
tau i muri mai i tēnei, ka wātea te 'hiko noho pātara'
hei taonga tauhokohoko i Amerika. Nō te tau 1914 rawa i whakatūwheratia
ai te kaupapa hanga hiko ā-motu tuatahi, i Lake Coleridge. |
1893 Ka tukuna ki te
wahine te mana pŌti
Mai i te tau 1875, kua āhei te wahine te pōti i ngā
pōtitanga kāwanatanga ā-rohe. Tērā tētahi
wahine tae manene mai i Ingarangi ko Kate Sheppard te ingoa, i te
tau 1891, ka whakaaro ia kua eke pea ki te wā e aro mai ai
te mātinitini ki ētahi rerekētanga i ngā āhuatanga
pōti. Ka whakarite ia i tētahi pitihana ā-motu e
tono ana kia whakaaetia te pōti a te wahine i ngā pōtitanga
o te motu. He tāne tonu te tokomaha o ngā kaitautoko,
ki tā rātou he tōtika ake, he kaha ake hoki te āta
whakaaro o te wahine i roto i ngā mahi tōrangapū.
Tekau mano ngā ingoa i tāia ki te pitihana a Sheppard
i te tau tuatahi. Nō te paunga o te tau 1892, e 30000 pea ngā
ingoa o runga - ko tētahi 4 ōrau o te taupori o Aotearoa
nui tonu. Mai i tērā wā taka mai ki nāianei,
kāore anō i hipa ake i tēnei te ōrau o te taupori
kua haina i tētahi pitihana ka tāpaea ki te aroaro o te
Whare Pāremata i Aotearoa. I te tau 1893, ka tāpaea ētahi
pitihana 13, hui katoa e 32000 ngā ingoa wāhine o runga,
ki te aroaro o te Whare Pāremata. Me pēhea hoki e kore
ai e arohia tēnei take a te mano tini? I te 19 Hepetema 1893
ka whakamanaia te Ture Pōtitanga, i tukuna ai ki ngā wāhine
pakeke katoa te mana pōti. I konei ka noho ko Aotearoa te whenua
mana kīngitanga tuatahi o te ao ki te uhi i tēnei mana
ki runga i te wahine.
|
1899-1902 Te Pakanga
ki ngĀ Boer
I tēnei wā e ngana ana a Aotearoa ki te whakaatu atu i tōna
tū motuhake ki te ao, otirā, me tana tū tonu hei mema
o te Emepaea o Ingarangi. Ko Aotearoa te koroni tuatahi ki te tuku
ope taua hei āwhina i a Ingarangi i tana whawhai ki ngā
Boer i Āwherika ki te Tonga. Hui katoa, e 6500 ngā hōia
i tukuna, ko te nuinga he kaitūao me ā rātou ake pū.
I pīrangitia nuitia ko ngā hōia eke hōiho, i te
mea koirā ngā mea i whakaarohia ka tino kaupare i ngā
tikanga kawe riri a ngā Boer. He pakanga kiritea tēnei;
kāore te Māori i whakaaetia kia haere.
|


|
|
NGĀ HONO E HĀNGAI ANA
|