TE neke ki ngĀ tĀone me te TĪmatanga hou

I muri i te Pakanga Tuarua o te Ao, kāore i ārikarika te neke a te Māori ki ngā tāone noho ai. I reira anō ōna āhuatanga whakararuraru i te noho. I te noho pātata o ngā iwi e rua, ka puta ake ētahi tikanga tauhou ki ngā tāone, me te aha, ka raru te noho tahi, ka ara ake anō te aukati ā-iwi, te whakatoihara.  

Te noho tahi o ngā iwi: ngā 1950 me ngā 1960

Arā tonu ētahi tauira o te aukati i te Māori, ahakoa kua iti ake tēnei tūāhua. Ko tētahi, i te tau 1959, i pā ki te teina o Charles Bennett o Te Arawa, he hōia i whakawhiwhia ki ōna tohu toa, ko ia anō te māngai kāwanatanga mō Aotearoa ki Malaysia. I aukatihia ia i tētahi hōtēra i Tāmaki-makau-rau. Tutū ana te puehu i tēnei āhua. I autaia anō te tokomaha o ngā Pākehā whakahē i te aukatitanga o te Māori i ngā kapa Ōpango i haere ki Āwherika ki te Tonga. Ahakoa kāore i tutuki tā te kaupapa “Ki te kore he Māori, kāore he haerenga” i whai ai i te tau 1960, nā te kaha whakahē i te aukatitanga o te Māori, ka turakina tēnei kaupapa i muri mai. Nāwai ā, ka whakahē te hunga kōkiri i te aukati-kore o Aotearoa i ngā hononga hākinakina katoa ki te whenua aukati tangata. Me te aha, ka tahuri ki te titiro anō ki ngā kaupapa here aukati tangata i Aotearoa.

Ko te whakaaro o te tokomaha o ngāi Pākehā, he pai noa te whakawhanaungatanga ā-iwi i Aotearoa. Engari kāore i pēnei te whakaaro o te katoa o te iwi Māori. Tērā te pūrongo whaimana a Hunn i puta i te tau 1960, i tautoko i te whakauruurunga o te iwi Māori ki roto i te porihanga Pākehā. Engari ki tā ētahi Māori, kāore tēnei i rerekē ake i te kaupapa whakawhenumi o mua. Heoi anō, ko te hua pai, kāore te hapori whānui i rata ki ngā mahi āta aukati ā-iwi, ā, i tautokona tonutia te moe a te Pākehā i te Māori.

Te ora haere taha pāpori, taha tikanga ā-iwi

E āta piki haere ana te iwi Māori i roto i ngā mahi ngaio, i roto anō i ngā mahi o ngā kura tuarua, tuatoru. Waihoki, e pai haere ana ngā ratonga hauora Māori me te āhua o ngā kāinga noho. I tauawhitia e te hapori nui tonu ngā tino kaitākaro whutupōro Māori pērā i a Waka Nathan, ngā taitama Going o Te Tai Tokerau me ētahi atu. I whakaataria hoki tēnei āhua i ngā karapu whutupōro huri noa i te motu; i reira te Māori me te Pākehā e tākaro tahi ana, e ngahau tahi ana, pērā anō i tā rātou mahi tahi i ngā pakanga e rua o te ao.

I te korenga o ngā hononga ā-iwi i whakarērea atu ki ngā wā kāinga
(i te taiwhenua hoki te nuinga),
me kore ake ngā aka haumi me ngā hononga pāpori hou.

Engari e taupatupatu ana te noho mai o te anga whakawhenumi me te wawata o te iwi Māori kia toitū tō rātou rangatiratanga, i oatihia rā i te Atikara Tuarua o te Tiriti, me te oranga tonutanga o te Māoritanga. Ā, ko te hūnuku o ngā Māori huhua ki ngā tāone tētahi mea i whakarerekē i te āhua o te porihanga Māori. Ko tā te iwi Māori hei aro atu ki ēnei āhuatanga hou, ko te whakatū i Ngā Wāhine Toko i te Ora, te tuku i ngā kātipa Māori ki roto i ngā tāone, me te whakatū marae ki ngā tāone, ko ētahi hei awhi i ngā iwi maha. Nā ēnei kaupapa i whakamāmā ake te pānga o te hūnuku a te iwi Māori ki ngā tāone. I te korenga o ngā hononga ā-iwi i whakarērea atu ki ngā wā kāinga (i te taiwhenua hoki te nuinga), me kore ake ngā aka haumi me ngā hononga pāpori hou. 

I te aranga ake o ēnei āhuatanga hou, ka kitea iho me whakaara ake anō ko te reo me ngā tikanga Māori. Ka taka ki ngā tau o ngā 1960, e whakaarotia whānuitia ana kua tata tonu pea te reo Māori te mate-ā-moa. Nō ngā tau tuatahi o ngā 1980 ka tūtū mai ko ngā kōhanga reo, whai i muri mai ko ngā kura kaupapa Māori. Me kore ake ēnei kaupapa i kore ai e eke ērā whakapae mō te korehāhātanga o te reo. I raro i te Ture Reo Māori ka whakapūmautia te reo Māori hei reo whaimana o Aotearoa, ā, ka whakatūria Te Taura Whiri i te Reo Māori hei hāpai, hei whakatairanga i te kōrerotia o te reo Māori.

Ngā take whenua

Ko noho tonu ko ngā take whenua tētahi mamae nui ki te Māori, ā, kaua mō ngā take o mua anake. Arā hoki te Ture Whakatika mō ngā Take Māori o te tau 1967 i kōrangaranga ai ētahi. Nāna te whakahau kia mātua “whakapaingia” ngā whenua Māori, me ētahi atu whakaritenga i whakaarahia ake i te tau 1953 e mātua riro ai i te Karauna ngā whenua “kāore he painga taha ohaoha”. I whāia tēnei ahakoa i ētahi wā ko ēnei maramara whenua ngā hononga whakamutunga o ngā tāngata nō rātou aua whenua ki ō rātou tūrangawaewae. Tērā pea i tāraia ēnei tūmomo kaupapa here i runga i te whakaaro pai, engari ki te tokomaha o te iwi Māori he kaupapa kua kore i tika i ēnei rā, ānō nei he mōhio ake a iwi kē ki te ara tika mō rātou. Ka mutu, kāore i paku arohia te hono taha tikanga, taha wairua ki te whenua.