Te wĀhanga tuatahi o te rautau rua tekau

I te ekenga o te rautau, kua raru tonu te āhua o te noho a te tokomaha o te iwi Māori. I puta tūmanatanui anō i te Pirimia, i a Richard Seddon, tana mānukanuka kei noho te tokomaha o te iwi Māori whenua kore hei “pīkaunga nui mā te Motu”.

He mea whakatū ngā Kaunihera Māori i te tau 1900 hei tirotiro me pēhea e riro ai mā te Māori anō a ia e whakahaere, hei whakapai ake i te hauora Māori. He ngarangara noa te moni i tohua mā rātou, he iti anō tō rātou mana hei whakatutuki i ngā mahi inati tonu kei mua i a rātou. Ka takahē ētahi i roto i ngā tau torutoru, engari ko ētahi i oke ururoa tonu.

Ngā kaiārahi hou

E ara ake ana he whakatupuranga kaiārahi Māori hou i tēnei wā, me tā rātou whai kia toitū tonu ngā tikanga Māori mā roto tonu i te hāpai i te ao hou. Tērā te Young Māori Party, he kāhui i eke ki ngā taumata mātauranga, he mōhio ki te tārai kōrero, pakari ana tērā tā rātou tū i ngā ao e rua. He wāhi nui tōna i roto i ngā mahi whakaora ake i te iwi Māori. Ko te ara riuroa tā rātou i takahi ai, kaua ngā ara e tū mana motuhake ai te iwi Māori pērā i ērā i takahē i ngā tau o ngā 1890.

Ko Timi Kara o Ngāti Kahungunu te Māori tuatahi kia whakatūria ki tētahi tūru whānui (tūru Pākehā) i te Whare Pāremata (i te tau 1893), te Māori tuatahi kia whakatūria hei Minita mō ngā Take Māori (i te tau 1899), ā, hei Pirīmia Rangitahi (mō tētahi wā poto i te tau 1909 me te 1911).

Ko tana tino whakapono, ka pai noa te tū a te Māori i te ao Pākehā ki te tautokona anō rātou.

Ahakoa kāore a Kara i whai wāhi tika atu ki te Young Māori Party, koia tonu pea te mātārere. He kākano rua hoki a Kara, ā, i whakaataria tēnei i roto i ōna whakaaro. Ko tana tino whakapono, ka pai noa te tū a te Māori i te ao Pākehā ki te tautokona anō rātou. Ko tana tū hei kaitōrangapū i te Rōpū Liberal e whakatauira ana i tēnei whakapono ōna.

I roto a Māui Pōmare rāua ko Te Rangihīroa i te Young Māori Party, ā, hei whakamaunga atu mā rāua a Timi Kara. I ngā tau tuatahi o ngā 1900 me kore ake rāua i pai ake ai te hauora Māori me te āhua o ngā whare e nohoia ana e te Māori.

Tērā anō a Āpirana Ngata, te mema pāremata mō Te Tai Rāwhiti mai i te 1905 ki te 1943 (ko ia anō te Māori tuatahi kia whiwhi tohu mātauranga i tētahi whare wānanga o Aotearoa) i whakawhiwhia ki tana tohu kaiaka mō ana whakapaunga kaha tautini ki te whakapai ake i te noho a te iwi Māori ki te porihanga whānui o Aotearoa.  

Mai i ngā 1920, ka whakaritea e Ngata, me te tautoko mai anō a te Minita Māori, a Gordon Coates, ētahi kaupapa hei ahuahu i ngā whenua Māori kia tū hei pāmu. Nōna ka tū hei Minita Māori, ka whakatakina e ia ngā kaupapa ahuwhenua Maōri rahi tonu. Arā ētahi pūtea kāwanatanga hei āwhina i ēnei tūmomo kaupapa whakapakari i te iwi Māori, hei whakatatū hoki i ngā kerēme mō Taupō-nui-a-Tia me ngā roto o Rotorua.   

Te rongoā i ngā nawe: ngā 1920 ki ngā 1940 

I te tau 1921 ka tautokona e tētahi Komihana Take Whenua Māori ngā whakahē a Ngāi Tahu mō ā rātou kerēme whenua. I tētahi atu uiuinga (te Komihana a Sim) i te tau 1927, ka tirohia ngā nawe o ngā iwi i raupatutia ō rātou whenua i muri i ngā pakanga o ngā 1960; i kitea hoki he take tonu tā ētahi. Engari nō ngā tau rawa o ngā 1940 i whakaritea ai he whakataunga mō ēnei take e rua, arā, he utu ā-tau ka utua ki ngā poari kaitiaki o ētahi iwi, ka mutu, kāore i pērā rawa te nui o te utu.

Kāore ngā iwi i whakaae kua ea tūturu ā rātou kerēme i ēnei whakataunga.

Nō muri ka whakaaetia kāore i rawaka ēnei whakataunga mō te wāhi ki ngā iwi i whiwhi, me te nui anō o te moni i whakaritea. Kāore ngā iwi i whakaae kua ea tūturu ā rātou kerēme i ēnei whakataunga. Heoi, mā te aha anō i te tahuri ki te whakapai ake i ngā ngarangara whenua e puritia tonutia ana e te Māori, me te utu moni paremata (i ētahi wā) i ngā wāhi i whakaae te Karauna i hē te āhua o tana tango i ngā whenua me ētahi atu rawa. Ko te whakaaro pea o ētahi, tērā tonu ka pai ake te haere kōtui ki ngā māngai o te Karauna i ngā ra kei te heke iho.