ngĀ kaupapa here "whakakotahi" me ngĀ urupare a te MĀori

Arā ngā hua tino kino o te whakahaere a ngā kaiwhakanoho i tā rātou ake kāwanatanga. Heoi, i whakamāriritia ēnei hua kino mā te whakapau kaha tonu ki te “whakakotahitanga” o te iwi Māori i roto i te porihanga o tauiwi.  

Ko te Ture Āheinga Māori o te tau 1865 tērā, i kīia ai ngā Māori katoa he tāngata taketake ake nā te Karauna. He whakapūmau ā-ture tēnei i te kī taurangi o te Tiriti e mea ana ka ōrite ngā tikanga e whakawhiwhia ana ki a rātou ki ērā e whiwhi ana ērā atu tāngata o Ingarangi. Nā te Ture Kaiwhakawā o te tau 1867 i āhei ai ngā āpiha ā-rohe ki te whakatau take i roto i ngā hapori Māori, i raro i ngā ture Pākehā, engari me te āwhina mai a ngā āteha.

Ngā Kura Māori: 1867-1969

I te tau 1867 ka whakamanaia anō hoki e te Huinga Whānui te Ture Kura Māori. Ka whakatūria he kura he mea tautoko ā-pūtea e te Kāwanatanga, ki te tautokona anō e te Māori. I hāpaitia ēnei Kura Māori e te maha tonu o ngā hapori Māori e ngana ana kia hora tēnei ara ki ā rātou tamariki. Neke atu i te kotahi rau tau e tū ana ngā Kura Māori. Nō te tau 1969 rawa i whakakorehia ai te kaupapa nei.

Arā ētahi karu hītori e kī ana kāore kē i ea te kaupapa i whakatūria ai ngā kura nei, arā, ko te whakawhenumi i te Māori ki roto i te porihanga Pākehā. Inā rā, he tokomaha ngā kaihautū o te ao Māori i kōkiri i te oranga tonutanga o ngā tikanga Māori i kuraina i aua kura.

Te piki ake o te mautohe i runga i te whakaaro kotahi: ngā 1870 ki ngā 1890

Ka mutu ana ngā Pakanga o Aotearoa, ka mōhio haere tēnā iwi me tēnā iwi puta noa i te motu ehara ko rātou anake e haku ana i ētahi o ngā mahi a tauiwi. Ka tipu i konei te whakaaro mā te kōkiri ngātahi pea, i runga i ngā kupu o te Tiriti, e rongoāhia ai ēnei raruraru. Ka whakaritea e te Repudiation Movement o Te Matau a Māui ētahi hui i tae atu ai te tini tāngata i ngā 1870, ā, i te tau 1879 ka whakatūria e Paora Tūhaere tētahi “pāremata” ki Ōrākei. Ka āta wherawherahia ēnei take i reira. 

I te Noema 1881 ka whakaekea te kāinga o Parihaka, i Taranaki. Ka mauheretia ōna kaihautū tohe i runga i te rongomau, a Te Whiti o Rongomai rāua ko Tohu Kākahi, kāore he whakawānga. I konā ka kotahi tonu te whakaaro o te iwi Māori – me te tautoko mai a ētahi o tauiwi – ki te whakahē i tēnei tūāhua.

“ahakoa pēhea te tāpae whakaaro atu ki a koe, kāore tonu koe e aro mai, e whakautu mai”

Mai i te tau 1882 ka tīmata te haere a ōna anō māngai Māori ki Ingarangi ki te tāpae i ā rātou take ki tō rātou hoa Tiriti: katoa ēnei, i whakahokia mai ki te Kāwanatanga o Aotearoa, ā, kapea tonutia atu i reira.  I muri i tētahi o ēnei haere, ka tuhi a Kīngi Tāwhiao ki te kāwana, me te matangerengere anō, e mea ana “ahakoa pēhea te tāpae whakaaro atu ki a koe, kāore tonu koe e aro mai, e whakautu mai”. Ehara ko ia anake kei tēnei whakaaro i tēnei wā, engari ko ngā rangatira maha tonu.

I tana kōrangaranga i tēnei āhua, ka whakatū a Kīngi Tāwhiao i te Kauhanganui, me tōna anō kaupapa taketake, ōna anō tikanga whakahaere. Ka whakatūria e ngā iwi o waho o te Kīngitanga ā rātou ake hanga pēnei. Ko te Kotahitanga tonu tētahi.  I te tau 1892 ka tū tōna Pāremata Maōri tuatahi, e kīia ana ko Te Kotahitanga o Te Tiriti o Waitangi. Tekau tau te Kotahitanga e hui ana i ia tau. Katoa āna whakapaunga kaha kia whakamanaia tana tū e te Whare Pāremata whaimana o Aotearoa, ka parea ki rahaki e ngā kaitōrangapū tauiwi. He tokomaha anō rātou i puta atu i te taiwhanga taukumekume i te wā i ara ake ai te take nei, tē noho tonu ki te whiriwhiri, ki te whakarangatira i te kaupapa.