KEI TĒNEI WĀHANGA







 English version of this page
|
NgĀ kupu ake a Ētahi tĀngata mŌ
te tiriti 1920-1939
Kei tēnei wāhanga ētahi o ngā kupu ake a ētahi tāngata ingoa nui e pā ana ki te Tiriti, mai i te wā o mua i te hainatanga o te Tiriti tae mai ki te tau 1990.
|
Rārangi Ingoa Tātai Reta
Ballance, John
1888
Barclay, Rui
1960
Barnard, William
1932
Bell, Francis (Sir)
1922
Bertrand, G. (Major)
1940
Bledisloe (Lord)
(1) 1934, (2) 1934,
(3) 1934
Bracken, Thomas
1882
Bunbury, Thomas (Major)
1840
Cameron, (General)
1864
Carr, Clyde (Reverend)
1932
Carroll, James
1891, 1894,
1908
Carroll, Turi (Sir)
1963
Chapman (Justice)
1847
Chief of Ngā Puhi
1848
Churchill, Winston (Sir)
1906
Clarke, George
1861
Coates, Dandeson
1838
Coates, Joseph Gordon
1925, 1932,
1934
Cobham (Lord)
1960
Colenso, William
1844
Cooke, Alfred
1913
Cooper, Whina (Dame)
1953, (1) 1975,
(2) 1975
Dewes, Koro
1968
Fenton, F. D. (Chief Judge)
1857, 1870
Field, William H.
1932
Fitchett, (Dr)
1909
FitzRoy, Robert (Governor)
1844, 1845,
1846
Forbes, George
(1) 1932, (2) 1932,
(1) 1934, (2) 1934
Fraser, Peter
1923, 1940
Galway (Viscount)
1940
Gipps, (Governor)
(1) 1840, (2) 1840
Graham, Douglas
1984/1985
Gregory, Bruce (Dr)
1984/1985
Hadfield, Octavius (Archdeacon)
1840, 1860,
1861
Harawira, Titewhai
1975
Heke, Hone
1844, 1845
Herangi, Te Puea
1940
Highet, David
1974, 1976
Hobson, William (Captain)
(1) 1840, (2) 1840
Hunn, Jack
1960
Jack, Roy (Sir)
1974
Jessep, J.
1934
Kawepo, Renata
1861, 1877
King, Michael
Te Puea Herangi
1939
Kirk, Norman Eric
1973, 1974
Kohere, Reweti (Reverend)
1905
Langstone, Frank
1940, 1944
Latimer, Graham (Sir)
1990
Lawry, Walter (Reverend)
(1) 1845, (2) 1845
Lowry, L. G.
1944
Hamuera Mangakahia, Moehau
1892
Mangakahia, Hamiora
1908
Maori Rights Conservation Association
1907
Martin, Samuel McDonald
1841, (1) 1845,
(2) 1845
Mason, Henry Rex
1939
Maunsell, Robert (Reverend)
1845, 1846,
1847
Mawhete, Rangiputangatahi
1944
May, Henry
1973
McLean, Mr
1984
Moki, P. (Reverend)
1940
Muldoon, Robert
1973, 1974
Nash, Walter
1932, (1) 1960,
(2) 1960
Native Affairs Committee
Report
1945
Nene, Tamati Waka
1840, 1860
New Zealand Herald
Editorials
1934, (1) 1940,
(2) 1940
Ngapua, Hone Heke
1894
Ngata, Apirana (Sir)
1907, 1919,
1922, 1930,
(1) 1932, (2) 1932,
(3) 1932, 1934,
1938, 1939,
(1) 1940, (2) 1940
Ngata, Henare
1972
Ngatata, Wiremu Tako
1873
Ngati Raukawa
petition
1860
Normanby, (Lord)
1839
Paerimu, Eruena
1879
Paikea, Paraire Karaka
1939, 1940
Palmer, Geoffrey
1984, 1990
Pana-kareao, Nopera
1840, 1841
Parata, C.
1908
Parr, James (Sir)
1932
Parry, William
1938
Plunket, William (Sir)
1908
Potae, Wi
1934
Prendergast, James
1877
Pugsley, Christopher
Maori Battalion
1918
Puriri, Nau Paraone Kawiti
1963
Queen Elizabeth II
1963, 1990
Rankin, Hone Heke
1953
Rata, Matiu
1960, 1971,
1973,1974,
1975, 1976
Ratana, Tahupotiki Wiremu - petition
1932
Ratana, Haami Tokouru (Toko) - 1939
Ratana (Mrs)
1960
Rewa, Ngai Tawake
1840
Riddiford, Daniel
(1) 1971, (2) 1971
Rowling, Bill
1975
Royal Commission on Social Policy
1988
Ruru, David
1975
Salmond, John (Sir)
1918
Savage, Michael Joseph
1934
Seddon, Richard (Premier)
1894, 1902
Simpson, Peter (Dr)
1990
Sinclair, Keith (Sir)
1990
Somes, Joseph
1843
Stanley (Lord)
1845
Stirling, Eruera
1985
Stout, Robert
1914
Sutch, William
1966
Symonds, W.C. (Captain)
1840
Taipari, Wirope Hoterini
1869
Taipua Te Puna-I-rangiriri, Hoani
1891
Taonui, Aperahama
1863
Tawhiao, (King)
1884, 1885
Taylor, Richard (Reverend)
1845
Te Arawa
petition
1891
Te Awha, Parore and Ngā Puhi
petition
1882, 1883
Te Tomo, Te Taite
1932
Tennet, Elizabeth
1990
Tirikatene, Eruera
(1) 1932, (2) 1932,
(3) 1932, 1933,
1938, 1939,
1960
Tirikatene-Sullivan, Whetu
(1) 1974, (2) 1974,
1985
Tomoana, Henare
1893
Topeora, Rangi Kuini Wikitoria
1861
Tuhaere, Paora
1860
Tuwhare, Hone
1975
Te Heuheu Tukino, Tureiti
1898
Upton, Simon
1984, 1990
Vercoe, Whakahuihui (Bishop)
1990
von Haast, H. F.
1934
Ward, Joseph (Sir)
1908
Warren, John (Reverend)
1863
Wetere, Koro
1984
Williams, Henry
1845
Young, Venn
1975
|
 |
 |
| |
1922 |
|
TĀ APIRANA NGATA
RANGATIRA O NGĀTI POROU, MEMA PĀREMATA MŌ TE TAI RĀWHITI (MINITA MŌ NGĀ TAKE MĀORI Ā NGĀ TAU E TŪ MAI ANA)
O reira, ā, tae noa mai ki tēnei wā e meinga ana e ngā tāngata mātau, e ngā kaiwhakahaere rānei o te iwi Māori, hei kaupapa kōrero mā rātou te Tiriti me ōna tikanga. I tēnei wā kei te kōrero nuitia ki ngā marae katoa tēnei Tiriti. Kei te ngutu o te iti, o te rahi, o te tangata kūare, o te tangata whai whakaaro.
Ko te upoko tēnei [Upoko II] i takea mai ai ngā kōrero e kōrerotia haeretia nei i ngā marae mō te Tiriti o Waitangi. Ka muru te Kāwanatanga i te whenua ka kīia kei te hē, kei te hara ki te oati a te Kuini i oatitia ai e ia i raro i tēnei upoko o te Tiriti. Ka puta ngā wawata a ngā rōpū Māori ki te mana Māori motuhake, ahakoa kīia he Kotahitanga, he Kauhanganui, he Pāremata Māori, he aha rānei te ingoa. E hoki ana aua wawata ki tēnei upoko o te Tiriti. Otirā nā te pōhēhē i pērā ai. Arā kei te mana o te Māori kua tāpaetia atu e te Upoko Tuatahi o te Tiriti mō ake tonu atu.
…Ko te wāhi nui tēnei [Upoko III] o te Tiriti o Waitangi: ko te wāhi tēnei e tino pēhi ana i runga i te iwi Māori; otirā ko te wāhi tēnei e wareware ana i roto i ngā whakamāramatanga o te Tiriti a ngā kaiwhakahaere o te iwi Māori i ngā tau ka taha nei.
Ko te koha nui rā tēnei a te Kuini. Ko te whakautu o te tahuaroa o ngā mana Māori i tāpaetia atu rā ki a ia e te upoko tuatahi o te Tiriti. Ko tōna whakamārama poto tēnei. Nā tēnei rārangi i kī kia rite tahi te Māori rāua ko te Pākehā i raro i te ture, kia rite tahi ki āna mea ki ngā tāngata o Ingarangi.
...Kāti i konei aku whakamārama mō tēnei upoko o te Tiriti. Heoi tāku he whakatūpato i te iwi e poipoi haere ana i te ingoa o te Tiriti, kia tūpato i tēnei wāhi o te Tiriti, kia tūpato kei waiho hei huarahi mai mō ētahi mate kei te ngaro atu, kei runga anake i te Pākehā e taumaha ana. Mehemea he mate mō tātou ina hohoro te whakapākehātia o tātou, mehemea he tānga manawa mō tātou kei te āta tukutuku haere o ngā tikanga Pākehā, kāti waiho ētahi wāhi o te Tiriti kia āta moe ana.
[Sir Apirana Ngata, The Treaty of Waitangi: An Explanation, 1922.] |
| |
| |
1922 |
|
SIR FRANCIS BELL
RŌIA MATUA A TE KĀWANATANGA
E whakapono ana au ki te pai o te ture mehemea i taea tēnei take te whakatau i tētahi kōti ā-ture. I raro o te Tiriti o Waitangi ka whakanohoia mai te taitara ki te katoa o ngā whenua o Aotearoa ki roto i te Karauna, mehemea kāore he whāinga motika o te iwi Māori ki tētahi whenua. Ko ngā whāinga motika o te iwi Māori i noho anō ki te iwi me ngā hapū i haere i aua wai, kīhai i haerea e ētahi atu iwi, engari ko ngā takutai moana me ngā takere moana, me ngā kūkūpango o aua awa i taea te whakatere e te kaipuke i Aotearoa, ēnei katoa kāore i whakanohongia mai hei taonga pupuru mō ngā iwi me ngā hapū e whai mana ana ki ngā wai o runga ake…
[Cited in Alex Frame, Salmond: Southern Jurist, 1995, p.127. The statement related to Te Arawa’s Native Land Court claim to ownership of the bed of Lake Rotorua.] |
| |
| |
29 Hune 1923 |
|
PETER FRASER
MEMA PĀREMATA (HE PIRIMIA Ā NGĀ RĀ KEI TE TŪ MAI)
…te tikanga kia tūpato tonu tēnei whare, kia mahia e ia ngā mahi katoa e tika ana e taea ana e te tangata kia mōhiotia ai kāore he hē i mahia ki a rātou e pupuri ana i tētahi whenua Māori, kia mōhiotia ai hoki kei te whakatinanatia, kāore ko ngā kupu anake, engari ko te wairua o te Tiriti i waenganui i te Pākehā me te iwi Māori.
[New Zealand Parliamentary Debates, Volume 200, p.455.] |
| |
 |
| |
| |
28 Hepetema 1925 |
|
GORDON COATES
MINITA MŌ NGĀ TAKE MĀORI
Kua maha hoki ngā tau e kauwhau ana ngā iwi o Te Ika a Māui i ngā mahi hē o ngā murunga i ngā wāhanga nunui tonu o ō rātou whenua, i muri i ngā riri mō te whenua, ā, he maha hoki ngā huarahi i whāia hei whakaputa i tō rātou manawapā. I ētahi wā ko te āhua o taua kauwhau he kawe kupu ki mua i te aroaro o te Kāwanatanga o Te Kīngi o Ingarangi, ā, i ētahi wā anō nā ngā take i whakaurua mai ki mua i te whare Pāremata o Aotearoa … i runga i tēnei kaupapa, ki tāku titiro mai rā anō e mana tonu ana te here o te Kāwanatanga kia whakawāteahia tētahi wāhi e taea ai e te iwi Māori ā rātou nawe te whakapuaki, e mea nei rātou i pā ki a rātou i mua i te aroaro o tētahi rūnanga e ngākau nui ana ki te āta whakarongo ki aua nawe, e matatau ana ki ngā āhuatanga, e kaha ai ia ki te whakatakoto huarahi ki te Kāwanatanga me te Whare Pāremata… Ko te kore whakatatūranga i ngā rā o mua i takea mai i te mahi pōhēhē a ngā kaitohutohu i te iwi Māori, i mea rā rātou kia whakawhirinaki te taha Māori ki ngā whakaritenga o te Tiriti o Waitangi. Anei tonu te whakautu hohoro ki aua kupu, kei te ākina kia whakawhirinaki ēnei tāngata ki te Tiriti, engari he iwi tēnei i huri tuarā ki te Tiriti, i te huringa tuarā ki te Tiriti i huri tuarā hoki ki te tukunga rangatatiratanga ki te Karauna, engari koinā te kaupapa taketake o te Tiriti. Engari kāore rawa atu te Tiriti e noho hei wāhi o ngā whiriwhiri mō te take raupatu whenua, mehehea i tika, i ōrite te whakahaere o ngā muru raupatu i runga anō i ngā āhuatanga o tēnei mea te pakanga me ngā mahi i mahia e te taha Māori me te taha Pākehā.
[New Zealand Parliamentary Debates, Volume 208, pp.773-774. The debate related to the Native Land Amendment and Native Land Claims Adjustment Bill, which established a royal commission (subsequently known as the Sim Commission) to examine long-standing Maori claims arising out of the raupatu (confiscation) of their land in the 1860s.] |
| |
| |
Akuhata 1930 |
|
TĀ APIRANA NGATA
RANGATIRA O NGĀTI POROU, MINITA MŌ NGĀ TAKE MĀORI
Tuatahi, me kī au, i ahu mai ngā iwi o te uru o te ao ki Aotearoa ki te apu, apu whenua, apu taonga. …. Kia hurihia te titiro, he aha ā ngā iwi o te uru taonga i whāia, i minaminatia e te iwi Māori? Tuatahi, he minamina ki te taonga, ki ngā taputapu, te take i hōrapa ai ngā hoko i waenga i ngā taha e rua, i puāwai mai ngā mahi hokohoko o ngā tau tuatahi.
I muri tata tonu iho i te tūtakinga tuatahi o ngā iwi e rua, ka tūtaki ngā whakapono. …I raro anō hoki i te Tiriti o Waitangi ka kitea te āhuatanga tuatoru, he āhuatanga nui whakaharahara, ko te hāpainga e ngā iwi o te uru o te ao i te takohanga kia tiakina, kia manaakitia hoki te iwi ake o Aotearoa. Kāore he here ā-tikanga o te ahurea o ngā iwi o te uru, kia whakapūmautia rā anō e ia āna ture, āna tikanga whakahau i te tika, hei āta whakahaere i āna tāngata. Kia kaua tātou e wareware i raro anō i te pitihana tuatahi ki Ingarangi, ko te whāinga matua he tiaki i Aotearoa i ngā mauhere o Ahitereiria kua rere mai i reira, me ngā Pākehā noho ture-kore ki Aotearoa i taua wā. Ko ngā āhuatanga i tūmanakotia e te iwi Māori mō te Tiriti, he āhuatanga hei wānanga mā mātou. Ko te āhua o te whakatutuki i aua tūmanako e ngā Kāwanatanga i roto i ngā tau tētahi kōwae matua o ngā uiuitanga.
[Ngata to Peter Buck (Te Rangihiroa), August 1930, cited in Na To Hoa Aroha. From Your Dear Friend, M. P. K, Sorrenson (ed.), 1987, Volume 2, pp.48-49.] |
| |
| |
1932 |
|
TAHUPŌTIKI WIREMU RĀTANA ME ĒTAHI ATU TĀNGATA 30,128
HE TOHUNGA WHAKAORA NŌ NGĀ RĀURU ME NGĀTI APA, TE KAIWHAKAARA I TE HĀHI RĀTANA, HE KAIHAUTŪ TŌRANGAPŪ
Kia whakatūturutia te Tiriti o Waitangi i roto i te Pukapuka Ture o te Whenua Motuhake o Aotearoa, o te Tōpūtanga o ngā Whenua Motuhake o Ingarangi, me te Kāwanatanga o Ingarangi, kia mōhio ai te katoa kei te mana tonu te Tiriti o Waitangi, kia whakapūmautia ai ngā here o te whanaungatanga i waenganui i te Pākehā me te Māori mō ake tonu atu.
[Pitihana Nama]. 239/1932–1933, AJHR, I-3. When presenting the Ratana movement’s Treaty of Waitangi petition to Parliament, the Member for Southern Maori, Eruera Tirikātene, weighed the seven books of signatures, whereupon it was observed that “the claim of the Maori for justice tipped the scale at 16 pounds.” (cited in J. M. Henderson, Ratana. The Origins and the Story of the Movement, 1963, p.88). The petition was not reported on by Parliament’s Native Affairs Committee until 1945, by which time it had 45,000 signatures; see below.]
|
| |
 |
| |
| |
Mei 1932 |
|
TĀ APIRANA NGATA
RANGATIRA O NGĀTI POROU, MINITA MŌ NGĀ TAKE MĀORI,
Kia kōrerotia te Tiriti, i tata tonu tātou te takahi i tētahi o ōna whakaritenga, ko tērā e pā ana ki ngā parumoana, he āhuatanga tēnei nō Te Tokerau te nuinga, ahakoa kei Hauraki, kei Kawhia, kei Ohiwa anō he parumoana ka uru ki tēnei take. I take mai tēnei i tētahi kaupapa nā te Unemployment Board, he mea tautoko e P.W. D. [Public Works Department], e Lands, me te Marine [Department], hei whakamimiti i ngā wai o ngā parumoana i Hokianga, i Whangārei, me Whangaroa. E rua ngā ture e pā ana ki te paringa ā-tai, te taupā tēnei o ngā mana rangatira o te Kāwanatanga. E ai ki tētahi o aua ture, te Crown Grants Act), ko ngā tohu paringa ko ērā e pā ana ki ngā tai pari noa iho nei, ā, ki te Harbours Act ko te tohu tai pari ko te tohu paringa o ngā tai nunui nei. …I whakaarotia kia whakaaetia tō muri whakaritenga hei kaupapa taketake, kia tukua hoki he kapiheihana, me ērā atu mea. Ka whakamahia a Tau, [Tau Henare, Mema Māori mō te Tai Tokerau] kia kōrero ia ki a Coates [Gordon, te Pirīmia i taua wā] ā, i kīia ki a ia kua tino whakaekea te Tiriti. I whakaae tonu mai a Coates ki tēnei āhua, ka whakaae hoki ia ki tētahi tikanga peka kē, nāku i whakatakoto ki a ia. I whakaae tahi māua he mea pai mō te motu te whakamimiti i ngā wai o te parumoana, he mahi pai hoki mō te hunga kore mahi, i kitea hoki mā reira e pai ai te whakawhānui i te noho tahi o te iwi Māori i Whakarapa, i Whangaroa, me ētahi atu wāhi o Kaipara. I whakatau tahi māua me whakahaere tēnei kaupapa i raro i te Public Works Act, kia tāpiritia ai ngā takutai e paria ana e te tai ki ērā whenua ka taea te tango e te Karauna i raro i te pānui whai mana, me te tuku kapiheihana, me ērā atu mea katoa. Kāore e tino taea te whakahē i ēnei āhuatanga e te iwi Māori, ā, ka taea e te hunga tōrangapū te mawhiti atu i tētahi huarahi e turakina ai te Tiriti o Waitangi. …Ka ora te Tiriti, ā, ka waitohutia kia riro mai ētahi o ngā hua o te tikanga hou.
[Ngata to Peter Buck (Te Rangihiroa), August 30, cited in Na To Hoa Aroha. From Your Dear Friend, M. P. K, Sorrenson (ed.), 1987, Volume 2, pp.273-274.] |
| |
| |
Hepetema me Oketopa 1932 |
|
ERUERA TIRIKĀTENE
HE RANGATIRA NŌ NGĀI TAHU, MEMA MĀORI MŌ TE TAI TONGA
Kua whakahokia au ki tēnei Whare hei mema motuhake, kia tika ai te tiaki i ngā motika o te iwi Māori. Ko ahau te kanohi o te pātī Rātana… Ko taku kaupapa he tū ki te whawhai i ngā motika me ngā painga o te iwi Māori i raro i te Tiriti oWaitangi, kia tū kotahi tonu. …Anei ētahi kupu ruarua mō ngā pitihana kua tukua mai ki tēnei Whare, hei whiriwhiri māna, i ētahi wā. He tini ēnei pitihana, ā, kāore i nui te whiriwhiri a te hunga i konei i aua pitihana, ko ētahi anō i āta whakaparahakotia. Ka nui te pōuri ki te pānui i ēnei pitihana… Ko ētahi o ēnei kerēme kāore rawa i whiria e te tangata. … Ko tētahi o ngā take kei roto i aku whakaaro ko tā Ngāi Tahu, e pā ana ki te iwi o te Waipounamu.
[New Zealand Parliamentary Debates, Volume 233, pp.120-121. This was Tirikatene’s maiden speech.]
... Ko ahau te māngai mō te kaupapa here a Rātana – Ko Te Tiriti o Waitangi… Ko taku tū he whakatutuki i ngā whakaritenga kua oti te whakatakoto i te Tiriti o Waitangi. Kāore ngā rangatira o aua wā i huri ki te whakaheke toto, engari i whakaae kia whakawhitia tō rātou rangatiratanga ki Ingarangi, mō tētahi kī taurangi nā Ingarangi, arā, mā Ingarangi e whakarite ki ngā rangatira me ngā iwi o Aotearoa te tino rangatiratanga o ō rātou whenua, o ō rātou ngahere, o ō rātou tauranga ika me ngā taonga katoa i a rātou te iwi Māori, i taua wā. He pōuri ināianei ki te whakaaro, tēnei ngā uri o aua rangatira te noho i roto i te tūturutanga o te rawakore.
[New Zealand Parliamentary Debates, Volume 233, p.359 and p.361.] |
| |
| |
28 Oketopa 1932 |
|
TĀ APIRANA NGATA
RANGATIRA O NGĀTI POROU, MINITA MŌ NGĀ TAKE MĀORI
Ko te tūmanako kei a au, kia whakaputaina e te Mema Hōnore mō te Tai Tonga, [a Eruera Tirikātene] ētahi kupu whakamārama ki ngā mema o tōna rōpū - he tini hoki rātou i te Tai Tokerau. Mehemea he aroha tō rātou ki te Tiriti o Waitangi, koia nei te wā mā rātou kia huri ki te tuku takoha ki ngā mahi a Ngā Puhi, e kohi pūtea nei, e meatia ana ka haere hei whakaara i tētahi whakamaumaharatanga ki Te Tiriti o Waitangi, i te wāhi tonu i hainatia ai … Me noho anō he whare whakairo te tino tohu ...kia kaua hoki e noho hei itinga rawa o ngā mea katoa e kitea ana i tērā wāhi rongonui i roto i ngā tau, i hainatia ai te Tiriti o Waitangi.
[New Zealand Parliamentary Debates, Volume 233, pp. 974-975.] |
| |
 |
| |
| |
1 Nōema 1932 |
|
TE TAITE TE TOMO
HE TANGATA MŌHIO KI NGĀ KŌRERO O MUA, NŌ NGĀTI TŪWHARETOA ME NGĀTI RAUKAWA, MEMA PĀREMATA MŌ TE TAI HAUĀURU
... Ka hoki aku mahara ki ngā kupu o te pepeha a Te Rangihaeata i te pakanga o Te Waikōtero, takiwā o Paremata. He aha tā Te Rauparaha ki a Te Rangihaeata? I kī ia, “Tokowhā ngā Pākehā kei te ora tonu.” Ka kī a Te Rangihaeata ki a Te Rauparaha, “Tukua kia rauoratia.” I āki anō a Te Rauparaha kia patua, engari i kī tonu a Te Rangihaeata kia whakarauoratia. Ki ana kōrero, “Tukua kia ora hei tuākana mō tātou.” …Ināianei ka kite tātou mā roto i ngā pōkēao i ngā rangi. He aha ai? Nā te mea kotahi miriona me te hāwhe te tokomaha o ngā Pākehā, he ono tekau mano noa iho mātou. Ko te kōrero ia, “I te tino ora mātou i mua i te taenga mai o te ture; nō te taenga mai o te ture ka mate mātou.” …Anei he whakarāpopototanga o ngā āhuatanga i tēnei wā [e pā ana ki ō tātou whenua]: he toru koata o te rohi kei te Pākehā, kotahi koata kei a mātou tonu; engari e whakahau ana au kia waiho mai ki a mātou tā mātou rohi katoa, kaua e haere mai ki te tango. Me kōrero ahau ināianei mō te Tiriti o Waitangi. I te tau 1892 i karangatia e mātou o te Kotahitanga tētahi hui nui ki Hauraki, ka kōrerotia i reira te Tiriti o Waitangi. Nō te tau 1893 ka tū tētahi hui ki Pākirikiri; nō te tau 1894 ka tū he hui ki Tūranga-nui-a-Kiwa; nō te tau 1895 ki Rotorua, ā, nō te tau 1896, ki Tokaanu. He aha i mutu ai i reira ngā mahi e tika ana kia mahia, mō te Tiriti o Waitangi? … Nō te whanonga a Wiremu Massey ki te haere ki te hui a te League of Nations i Uropi, ka whakaarahia e te Mema Māori mō te Tai Tokerau e Tau Henare tēnei take, Te Tiriti o Waitangi. Nā, ko te whakautu mai a Massey i te hui a te League of Nations, he whai mana tonu te Tiriti o Waitangi. I pērā anō hoki te kī a Tā Māui Pōmare ki ngā iwi i huihui mai ki Ruatangata i te tau 1922. I kī a Māui Pōmare ki te iwi Māori i huihui mai ki Rotorua i taua wā, tērā e karangatia tētahi hui ki Kororāreka, hei whakamōhio i te iwi nui tonu, kei te whai mana tonu te Tiriti o Waitangi. …E kore e nui atu āku kupu mō te Tiriti o Waitangi, nā te mea kei te mōhio au ināianei kua oti taua take.
[New Zealand Parliamentary Debates, Volume 234, pp.13-15.] |
| |
| |
9 Nōema 1932 |
|
ERUERA TIRIKĀTENE
HE RANGATIRA NŌ NGĀI TAHU, MEMA MĀORI MŌ TE TAI TONGA
Ka uia [e ia] te Pirimia, mehemea e mea ana te Kāwanatanga i roto i tēnei nohonga kia tukua ki te whare tētahi wāhanga hei matapaki i te Tiriti o Waitangi, i whakaaetia ai e Te Kuini tino rangatira nei, e Wikitoria, me te whakaaro iho kia whakahokia mai ki te iwi Māori ngā motika me ngā painga e kōrerotia ana i taua Tiriti, kua roa e kaiponutia ana ki te iwi Māori, me te mōhio hoki nā tēnei kaiponutanga i whiua ai, i whakamamae nuitia ai rātou? [ko te whakautu tēnei e whai ake nei].
|
| |
| |
9 Nōema 1932 |
|
GEORGE FORBES
PIRIMIA
Kua whakawāteatia mai ki te tangata hōnore nei i raro i ngā tikanga o te Whare he whāinga wāhi mō te mau mai i tēnei take ki mua i te aroaro o te Whare Pāremata, ki taku mōhio ka kitea e ia he rite tonu tāna manaaki i ngā motika me ngā painga o te iwi Māori ki tā ngā kanohi Māori i tēnei whare. Kāore tēnei manaakitanga nui i takea mai i te Tiriti o Waitangi anake, engari i ngā takoha i oatitia ki te iwi o Peretania, kia tiakina ngā painga me te oranga o ngā iwi taketake katoa ka uru ki raro i tōna maru. Kāore au e whakaae i huri ō mua Kāwanatanga ki te whakaparahako i ngā mātāpono matua o Te Tiriti o Waitangi. I tētahi taha, ko tā rātou mahi nui, he āta whakatinana i ngā mātāpono matua o te noho i te ao hou me ngā ture o te Pākehā mō ngā āhuatanga motuhake tonu o tēnā iwi, o tēnā iwi, engari me mātua tika te noho o aua iwi i te tuatahi. Ka noho te Kāwanatanga ki te tiaki i te iwi Māori i runga anō i ōna ara motuhake, i runga anō i tōna mōhio ki te kahakore o te Māori, e kore ai e taea e ia te kawe i ngā mahi a te tangata tūturu o te whenua i ngā wā katoa, me te mōhio koia ēnei, arā, ngā mahi nei, te hoa o ngā motika me ngā painga i whakapūmautia ki a ia i raro i te Tiriti o Waitangi.
[New Zealand Parliamentary Debates, Volume 234, p.223.] |
| |
| |
8 Tīhema 1932 |
|
TĀ JAMES PARR
MEMA NŌ TE KAUNIHERA O TE TURE
Nā ēnei o ō tātou rangatira nā te Kāwana-Tianara rāua ko Reiri Bledisloe ētahi mano eka whenua i hoko, arā, te wāhi rongonui rawa pea i roto i ngā tau o Aotearoa katoa – te whenua tonu i hainatia ai te Tiriti o Waitangi, e kīia nei te Magna Carta o te iwi Māori.
[New Zealand Parliamentary Debates, Volume 234, p.742. The debate concerned the Waitangi National Trust Board Bill, which established a board to manage the land at Waitangi, including the area where the Treaty was signed in 1840, which had been gifted to the nation in May 1932 by Governor-General Lord Bledisloe and Lady Bledisloe.] |
| |
 |
| |
| |
8 Tīhema 1932 |
|
GEORGE FORBES
PIRIMIA
E whakamoemiti ana ngā tāngata katoa o Aotearoa ki te takoha nui i whakapuakina ai inanahi i roto i ngā niupepa, nā ēnei o ō tātou rangatira nā te Kāwana Tianara rāua ko Reiri Bledisloe, he takoha ki tēnei whenua taiohi tonu. Arā, ko te wāhi o te hainatanga o Tiriti o Waitangi… I roto i tāna reta e whakamōhio mai ana ia i ana mahi, ka kī ia ko Waitangi te wāhi rongonui rawa pea i roto i ngā tau o Aotearoa katoa. …Ka whakaae ngā rangatira mana nui o te iwi Māori i Waitangi kia tukua tōna mana tapatahi ki raro i tētahi tikanga whakakotahi whenua, i takea mai i ngā ture i ngā hītori o te pūtakenga whenua o Ingarangi, kia whakakotahitia ki raro i te mana o te Kuini o Ingarangi. …I whakatūria te Tiriti o Waitangi i runga i te manaakitanga o ngā taha e rua i a rātou anō, me te whakawhirinaki ki te ingoa pai, ki te manawanui me te aroha o te iwi pakari ake, otirā, ka whakaohongia e te Tiriti ngā tino kahanga o te iwi kahakore ki ngā ture tauhou me ngā tikanga hou i tauwhare rā ki runga i a rātou. I roto i ngā tirohanga whakamuri ki ngā tau e iwa tekau mā rua mai i te hainatanga o Te Tiriti, ka koa ngā tāngata kiritea o Aotearoa, nā te mea ko te wairua o te Tiriti ia kua tutuki, ahakoa ētahi o āna kupu o te pukapuka kāore anō. Kei te tū tonu te mana o te taha Ingarihi i whakaponotia rā i te hainatanga o te Tiriti. E whakahīhī ana mātou ki te mihi atu ki ō tātou hoa Māori hei hoa noho tahi i roto i tēnei whenua. Kāore e kore ka whakaae rātou, i nui noa atu te tupu ō rātou pūmanawa whakamīharo ki tōna teitei, i raro i te mana o te Karauna o Ingarangi, tērā i te noho i raro i ētahi atu mana whakahaere whenua, me te mōhio anō he nui noa atu te mana motuhake me ngā whakaritenga tōtika ki a rātou i raro i a Ingarangi. Nā tēnei takoha nui a ō tātou rangatira ka taea tēnei wāhi kahurangi rawa te pupuri, mō tēnei whenua taiohi, ōtirā mō āna tāngata, Māori mai, Pākehā mai.
[New Zealand Parliamentary Debates, Volume 234, pp. 759. The debate concerned the Waitangi National Trust Board Bill, which established a board to manage the land at Waitangi, including the area where the Treaty was signed in 1840, which had been gifted to the nation in May 1932 by Governor-General Lord Bledisloe and Lady Bledisloe.] |
| |
| |
8 Tīhema 1932 |
|
ERUERA TIRIKĀTENE
HE RANGATIRA NŌ NGĀI TAHU, MEMA MĀORI MŌ TE TAI TONGA
... E hiahia ana au ki te whakamoemiti ki ngā mema hōnore nei mō tēnei taonga nui nā rāua i takoha ki te whenua nui tonu. I roto i tā rāua mahi ki te hoko i ngā whenua i hainatia ai te Tiriti o Waitangi ka whakahoroa atu e ēnei o ō tātou rangatira ngā kapua nāna i kōpaki te whenua, otirā te pukapuka, i hainatia ai i reira. I runga anō i aku kaupapa here, ka whakatairangatia Te Tiriti o Waitangi atu i tēnei rā. …E hiahia ana au ki te whakamoemiti ki te Pirimia mō tāna kauwhau e pā ana ki te Tiriti o Waitangi. He pukapuka kua roa e rangirua ana te tangata, ā, nā tēnei takoha mana nui anake i puta mārama ai te Tiriti o Waitangi ki mua i a tātou.
[New Zealand Parliamentary Debates, Volume 234, pp.760-761. The debate concerned the Waitangi National Trust Board Bill, which established a board to manage the land at Waitangi, including the area where the Treaty was signed in 1840, which had been gifted to the nation in May 1932 by Governor-General Lord Bledisloe and Lady Bledisloe.] |
| |
| |
8 Tīhema 1932 |
|
TĀ APIRANA NGATA
RANGATIRA O NGĀTI POROU, MINITA MŌ NGĀ TAKE MĀORI
Ko ngā tikanga matua o te ao Pākehā i mauria mai ki te iwi Māori, kia pēnei te whakarārangi i te taenga mai: tuatahi ko te pū, i muri ko te Paipera, i muri ko te Tiriti o Waitangi. Ko Ngā Puhi te iwi tuatahi ki te hāpai i tērā o ngā taonga o te Pākehā, - arā, te pū; ko rātou anō i tuatahi ki te hāpai i te tuarua – te paipera; ā, i tuatahi anō ki te hāpai i te tuatoru, ngā upoko o te Tiriti o Waitangi. …Kāore e kore kei te mōhio te iwi Māori ki te painga nui ka hua ake i te takoha a ēnei o ō tātou rangatira ki te iwi nui tonu o Aotearoa... Anei te painga o Te Tiriti o Waitangi: ko te whakapuakitanga tuatahi a te Pākehā rāua ko te Māori me noho tahi anō rātou i tēnei whenua, me whakarite hoki i ētahi tikanga e taea ai, e tika ai hoki, tō rāua noho tahi. …Ko tētahi o ngā take tino uaua mō ngā whenua katoa ko te whakamihi ki āna pūtake e noho whakakaupapa ana; nā roto anake pea i te hipanga o te wā me te tipuranga o ngā whakaaro aroha, te pūranga o ngā mahi me ngā kōrero pono, mā reira anake ka mārama te whāinga mana o ēnei pūtake i roto i ngā mahara o te iwi. Ka titiro te iwi Ingarihi ki te Magna Carta, he tawhito kē atu i te Tiriti o Waitangi, hei wāhi anō o ngā kaupapa e hiahiatia ana. E hia hoki o ēnei āhuatanga i takea mai i ngā mātāpono i whakahuatia i roto i te reo o te Magna Carta o Ingarangi? He maha hoki ngā hua ka puta ake i te Magna Carta o Aotearoa, arā, i Te Tiriti o Waitangi, he nui hoki ngā puna āwhina i te whakahoahoatanga o te Māori me te Pākehā.
[New Zealand Parliamentary Debates, Volume 234, pp.762-763. The debate concerned the Waitangi National Trust Board Bill, which established a board to manage the land at Waitangi, including the area where the Treaty was signed in 1840, which had been gifted to the nation in May 1932 by Governor-General Lord Bledisloe and Lady Bledisloe.] |
| |
 |
| |
| |
8 Tīhema 1932 |
|
WILLIAM BARNARD
MEMA PĀREMATA MŌ NĒPIA
... ki aku whakaaro he tika ngā kōrero a Te Minita Māori. E tupu ana te kaikā o te tangata ki te rangahau i te Tiriti o Waitangi, kāpā ia i te Tiriti anake, engari ngā āhuatanga i hua ake ai ia…
[New Zealand Parliamentary Debates, Volume 234, p.764. The debate concerned the Waitangi National Trust Board Bill, which established a board to manage the land at Waitangi, including the area where the Treaty was signed in 1840, which had been gifted to the nation in May 1932 by Governor-General Lord Bledisloe and Lady Bledisloe.] |
| |
| |
8 Tīhema 1932 |
|
WILLIAM H. FIELD
MEMA PĀREMATA MŌ ŌTAKI, HE KAIMANAAKI TUATAHI I A PAPATŪĀNUKU
He tika pū te kōrero ko te wāhi e whakaarotia ana [ko Waitangi] te wāhi rongonui rawa o Aotearoa. Koirā te wāhi i tatū mai ai te whakapono ki Aotearoa, ā, nā Te Tiriti o Waitangi i tīmata ai te Kāwanatanga whai take ki Aotearoa. He tika tā te Minita Māori, a Ngata, tāna kī, i tīmata mai te tuinga o ngā iwi e rua i taua wā, i taua rā tonu. Ko te Magna Carta i tō mātou whenua tawhito, ko te Tiriti o Waitangi i te whenua hou. He nui ngā awa i rere mai i a ia, ka pīrara haere, tēnā, tēnā, hei āwhina, hei manawaora mō ō tātou ture, me ā tātou mahi whakapakari i te whenua hou. He āwhina nui te Tiriti i roto i te Kāwanatanga i te whenua nei, otirā mō te iwi Māori. …He nui tonu ngā take e kīia ai ko te Tiriti te kaupapa taketake o te nohotahitanga o te Māori me te Pākehā i tēnei hapori. …Mā tēnei takoha e whakaahua mai te painga nui o roto i te Tiriti o Waitangi, ā, e mea ana au mā te Tiriti ka whakamanawatia te rangatahi kia āta whakaaro ki te whai i ngā rangahau o ngā hītori o Aotearoa, kāore i pīrangitia e rātou i mua. Kei te mōhio tātou katoa ki ō tātou hītori, hoki noa atu ki te Tiriti o Waitangi, engari he nui tonu ngā mea hei ako mā tātou.
[New Zealand Parliamentary Debates, Volume 234, p.764. The debate concerned the Waitangi National Trust Board Bill, which established a board to manage the land at Waitangi, including the area where the Treaty was signed in 1840, which had been gifted to the nation in May 1932 by Governor-General Lord Bledisloe and Lady Bledisloe.] |
| |
| |
8 Tīhema 1932 |
|
WALTER NASH
MEMA PĀREMATA MŌ TE HUTT, HE PIRIMIA O AOTEAROA Ā TŌNA WĀ
Terā pea ka peka atu [ngā tira haere ki te Tai Tokerau] ki tētahi papa karaihe i haere ai tētahi o ngā tino mahi nui i te hītori o te ao – te hainatanga o Te Tiriti o Waitangi, i noho tahi ai ngā iwi e rua, i tuhia ai ā rātou kupu hōnore kia mahi tahi, kia noho tahi hoki, kia whakakotahi i ngā iwi e rua, me te waiho anō i ngā ritenga me ngā tikanga tuku iho a te Māori kia haere ana, arā, ōna wāhi katoa e taea ai.
[New Zealand Parliamentary Debates, Volume 234, p.763. The debate concerned the Waitangi National Trust Board Bill, which established a board to manage the land at Waitangi, including the area where the Treaty was signed in 1840, which had been gifted to the nation in May 1932 by Governor-General Lord Bledisloe and Lady Bledisloe.] |
| |
| |
8 Tīhema 1932 |
|
REVEREND CLYDE CARR
MEMA PĀREMATA MŌ TĪMARU
He tini ngā tāngata pekapeka ai ki Te Tai Tokerau me Waitangi, he tini hoki ngā take mō aua haere. Ko ētahi he haere ki te hī ika nunui, i te paea me te mako, ko ētahi he haere ki te hararei noa. Nō te haerenga a te Kāwana Tianara ki reira ka mau i a ia tana ika nui – rite tonu ki a Māui i ngā rā o nehe – ināianei kua tāpaetia mai e ia tana whiwhinga nui ki mua i a tātou hei whakamaumaharatanga ki ngā mahi o mua. …He iti noa ngā tohu o ō tātou tūpuna kei te pae o te whenua nei, he ruarua hoki ōna tohu whakamaumaharatanga.
[New Zealand Parliamentary Debates, Volume 234, p. 765. The debate concerned the Waitangi National Trust Board Bill, which established a board to manage the land at Waitangi, including the area where the Treaty was signed in 1840, which had been gifted to the nation in May 1932 by Governor-General Lord Bledisloe and Lady Bledisloe.] |
| |
| |
8 Tīhema 1932 |
|
GORDON COATES
TE MINITA MŌ NGĀ MAHI TŪMATANUI (TE MINITA MŌ NGĀ TAKE MĀORI ME TE PIRIMIA)
Ko tō tātou hoa, arā, te mema mō te Tai Tokerau he uri whakaheke nō tētahi o ngā rangatira nanakia rawa atu o ngā rā o mua atu o te Tiriti. Engari kāore he iwi kaha ake ki te hāpai i ngā tikanga o te Tiriti o Waitangi i ngā tāngata e kawe nei aua ingoa. Kāore he kahurangi kaha kē atu i te karauna o te Kīngi ināianei, i te ātaahua o te iwi Māori.
Kohiko ohorere: “Kei hea te Tiriti o Waitangi ināianei?”
I konei tonu. Kua whakatikatikangia tōna āhua i ngā rā nei, ā, e mea ana au ki te tangata hōnore nei, he pukapuka whai tikanga ki te āta pānui. …He tīmatanga pai tā tātou, ko taku tūmanako māna ka ora tonu te Tiriti o Waitangi, kia kaua hoki tōna wairua e wareware i te Māori, i te Pākehā rānei. Mehemea ka ara ake he raruraru i waenganui i ngā iwi e rua ā ngā rā e tū mai nei- me te inoi o te ngākau kia kaua e pērā – ka āhei tātou te titiro whakamuri ki te Tiriti hei taonga nui whakaharahara.
[New Zealand Parliamentary Debates, Volume 234, pp.765-766. The debate concerned the Waitangi National Trust Board Bill, which established a board to manage the land at Waitangi, including the area where the Treaty was signed in 1840, which had been gifted to the nation in May 1932 by Governor-General Lord Bledisloe and Lady Bledisloe. The interjection concerned the actual Treaty of Waitangi documents, which had lain neglected for some years in the Parliamentary basement where damp and rats had done them considerable damage.] |
| |
| |
2 Oketopa 1933 |
|
ERUERA TIRIKATENE
RANGATIRA O NGĀI TAHU, MEMA PĀREMATA MŌ TE TAI TONGA
Ko te īnoi a ngā kaipitihana [a Te Aika me ētahi atu 105, nō Tuahiwi, a Tame Kerei me ētahi atu 34 nō Wairau, a Te Korerehu Mihaka me ētahi atu 65 nō Morven] kia tiakina, kia hāpainga hoki ngā whāinga tika o te iwi Māori ki te hī ika. He mea tino nui rawa atu tēnei ki te iwi Māori, ā, ki aku whakaaro, kāore rātou i te pōhēhē mō tā rātou take. Ki taku titiro he pitihana ēnei i takea mai i Te Tiriti o Waitangi, me ngā upoko o te Fish Protection Act 1877. Kei taua ture te tīmatanga o ngā ture e pā ana ki ngā ika o Aotearoa, ā, ko tekihana 8 te mea e pūrero ana ki runga i konei, inā rā:
Kāore he ahatanga o roto i te Ture nei e āhei ai te tangata te kī, kua mukua, kua whakarerekētia, kua whakapāngia tētahi o ngā whakaritenga o Te Tiriti o Waitangi, kāore hoki he aha o tēnei ture e kīia kua tangohia, kua whakakāhoretia, kua poroa atu rānei ētahi motika o ngāi Māori ki tētahi tauranga ika i whakapūmautia ki a rātou i raro i te Tiriti.
Ka kite i reira tētahi o ngā take i whakatakotoria mai ai e te hunga pitihana tā rātou pitihana ki tēnei Whare.
[New Zealand Parliamentary Debates, Volume 235, p.883.] |
| |
| |
6 Pēpuere 1934 |
|
LORD BLEDISLOE
KĀWANA-TIANARA O AOTEAROA
Ka nui taku whakamīharo me te aroha o te ngākau ki te pōwhiri whakawehiwehi, te pōwhiri piripono o tēnei rā, nā te huihuinga o ngā Māori me ngā Pākehā i whakahaere hei pōwhiri i a māua, i ngā taha o te awa o Waitangi. I te taha o ōna wai ka kitea, e 94 tau ki muri o tēnei rā, te tūhonohonotanga mai o ngā iwi e rua hei whenua kotahi, i raro i te Karauna o Ingarangi.
Hei tohu ēnei mahi whakanui rautau a te iwi Māori i tā māua takoha pakupaku ki te iwi o Aotearoa, arā, ngā whenua i te taha – te kōhanga o te whenua katoa - mō tō rātou piripono ki te Karauna o Ingarangi, ā, he tohu hoki mō te pono o te hōnore me te mahi rangatira o te taha ki Peretania.
…Mō te taha ki ngā tāngata o te momo Ingarihi ka wātea i konei tētahi whāinga wāhi hei whakahou i ō tātou takohanga ki te iwi Māori. Kua tino kaha ēnei takohanga i te mea, i roto i ēnei tau, kua piki tō tātou momo hei hoa pakari ake i roto i te puritanga me te tangohanga i ngā hua o tēnei whenua, e puritia nei e tātou tōna mana hei takohanga tapu, hei takohanga e kore e taea te wareware. Kia noho ko te Tiriti o Waitangi hei “Tatau Pounamu” [he tohu mō te rangimārie me te kotahitanga] he tūtakinga i te tatau mō ake ake ki te pakanga, ki ngā totohe i waenganui i ngā momo tāngata, me ngā iwi Māori i tēnei whenua – te wāhi i taea ai ngā hoa whawhai o mua te pupuri ringaringa mō ake tonu atu.
…E whakaae ana au, kāore e kore nā te pounga mai o te mana o ingarangi, me āna whāinga, rerekē nei te whakakaupapa me ōna ture, i tupu ai ngā pōhēhētanga me te manawapā. Engari ki te āta titiro anō ki ngā āhuatanga o nāianei, i muri i te 94 tau e mahia ana ngā mahi, ka tere kitea, e whakapono tonu ana te iwi Māori he mana tonu tō te Tiriti. Ki a rātou ko Te Tiriti tonu te Magna Carta o ō rātou whāinga tika, me te mōhio anō kei te hiahia te iwi Pākehā ki whakatutuki i ō rātou takohanga ki te iwi Māori.
Kei te mau tonu te hiahia o tētahi, o tētahi, kia haere tonu Tiriti (kia pai hoki tōna tiaki) “hei kī taurangi mō ngā tāngata nohonoho mai i runga i ngā tūmanako nui, hei kākahu korowai hoki ki te Māori e noho maru kore ana.”
…Mehemea kotahi anō te kupu whakaotinga māku ki te hui nei, kāore he aha i pā i roto i ngā tau mai i 1840, i mimiti ai ngā takohanga o te iwi Pākehā, i hāpainga e tātou i Waitangi i runga i te whakaaetanga tino hōhonu.
Kāore, kua piki anō te taimaha o aua takohanga, kāore i māmā haere, nā te mea i raro i ngā mahi o te ture e kore e hapa tana mahi, - te oranga o te momo pakari ake - kua pari mai te tai mō tērā taha, kua noho mai ko tātou te iwi kaha i te whenua, nō reira ko tātou te tuakana o ngā taha e rua o te tiriti i hainatia ai i tēnei wāhi e 94 tau ki muri. Nā reira, ka tau mai ki runga i a tātou te mōhiotanga, me whakatutuki tātou i ngā whakaritenga o ngā upoko o te Tiriti e whakamanaia ai tōna hīkoi tahi me tātou i ngā mahi ā-iwi, kāpā ia ko tōna noho i te taha o te Pākehā, engari i ngā mahi o te mātauranga, o ngā ahumahi, me ngā hākinakina.
..Hei whakamutu atu māku, kia whakanui anō tātou i ēnei rā harikoa hei tohu mō te mauritau o tō tātou noho, hei huarahi e whakakotahitia ai te Māori ki te iwi Pākehā, hei whāinga wāhi hoki mō te tapu o ngā here o te Tiriti i a tātou. Me kī au ki a koutou, waiho mā te rā o Waitangi, ka whakahaeretia e te motu katoa, e whakahōhonutia ai tō tātou noho piringa tētahi ki tētahi puta noa i Aotearoa, kia tupu ai hoki he wairua ā-whenua kotahi, i runga anō i ōna tīmatanga whai mana tonu, me ōna hītori e kore nei ia e whakamā.
[New Zealand Herald, 6 February 1934, reporting on the celebrations held at Waitangi to acknowledge the gift of the Treaty grounds by Governor-General Lord Bledisloe and Lady Bledisloe, and the laying of a foundation stone for a whare runanga (Maori meeting house) on the site.]
|
| |
| |
5 Pēpuere 1934 |
|
New Zealand Herald
KUPU WHAKAPUAKI
Ki hea noa iho ka anga te titiro o te motu katoa ki ngā whakahaere ka tū ki Waitangi i tēnei rā, āpōpō anō hoki. Nō te takohatanga o te whenua e tū nei te whare Tiriti ki te iwi, ki ngā tāngata o Aotearoa e te Kāwana Tianara rāua ko Reiri Bledisloe, i mōhio te tangata he mahi nui whakaharahara tēnei…Kāore anō kia kitea he rā whakanui pēnei i tēnei i runga i ngā motu nei. Kua oho te ngākau o ngā iwi e rua, mō ngā mahi o mua, me ngā rā e heke mai nei, ā, nā te noho tahitanga i tēnei rā whakanui ka piri anō tētahi ki tētahi, i roto te piringa o ngā hoa e mōhiotia ana i roto i ngā tau. …Kore tonu pea rāua e mōhio [a Kāwana Tianara rāua ko Reiri Bledisloe] tērā e tupu mai he wairua whakakotahi i waenganui i ngā iwi Māori, otirā he kotahitanga o te katoa i ēnei takutai katoa.
[New Zealand Herald, 5 February 1934, reporting on the celebrations held at Waitangi to acknowledge the gift of the Treaty grounds by Governor-General Lord Bledisloe and Lady Bledisloe, and the laying of a foundation stone for a whare runanga (Māori meeting house) on the site.]
|
| |
| |
5 me 6 Pēpuere 1934 |
|
George Forbes
PIRIMIA
Ko tāku ki a koutou, i taku tūranga mō te Kāwanatanga o Aotearoa, kei te tino whakamaioha atu mātou ki ngā whakamoemiti a te iwi Māori nui tonu ki te koha a ngā Kahurangi tokorua nei, hei whakamaumahara i te hainatanga o te Tiriti o Waitangi...Engari kaua e waiho noa i konā. Ko tāku i tēnei wā, otirā tā te iwi Pākehā katoa, ka nui hoki tā mātou whakamoemiti ki ngā tokorua nei mō rāua i pou mai i ēnei āhuatanga ki Waitangi hei tohu whakamaumahara mō te hainatanga o te Tiriti.
…Ko tēnei hui e tū nei ināianei, hei whakaahua i te whakamaiohatanga a te iwi Māori nui tonu ki te takohatanga a te Kahurangi nei. …Mā tēnei takoha nui e whakaohongia ai te iwi o Aotearoa kia maumahara ki tēnei kaupapa nui whakaharahara, o te Tiriti.
Ka nui te hari kia kite i te kaingākau o te tangata huri noa i Aotearoa, ā, mā tēnei takoha e mau ai te wairua whakawhanaunga e noho nei i waenganui i te Pākehā me te Māori mai rā anō. He āhuatanga tēnei wairua whakahoahoa e kōrero nuitia ana e ngā kaitorotoro mai i whenua kē ki konei. Hohoro tonu te mōhio o te tangata, kua paiakatia te whanaungatanga i waenganui i ngā iwi e rua, kua mahi ngātahi i runga i te whakaaro kotahi, ki te rapu i te oranga mō te motu nei.
[New Zealand Herald, 5 February 6, reporting on the celebrations held at Waitangi to acknowledge the gift of the Treaty grounds by Governor-General Lord Bledisloe and Lady Bledisloe, and the laying of a foundation stone for a whare runanga (Māori meeting house) on the site.]
|
| |
| |
5 Pēpuere 1934 |
|
Michael Savage
KAIHAUTŪ O TE ĀPITIHANA (PIRIMIA Ā TŌNA WĀ)
E kī ake ana ahau ki a koutou kei te ora te wairua o Waitangi i roto i te uma o te Pākehā rite tonu ki te Māori. Mehemea ka whakapakari tātou e huihui nei i tēnei rā kia noho tahi me ō tātou tuākana Māori, kia whakatinanatia te wairua, otirā ngā kupu o te Tiriti, ka puta he oranga nui ki te katoa.
[New Zealand Herald, 6 February 1934, reporting on the celebrations held at Waitangi to acknowledge the gift of the Treaty grounds by Governor-General Lord Bledisloe and Lady Bledisloe, and the laying of a foundation stone for a whare rūnanga (Māori meeting house) on the site.]
|
| |
| |
6 Pēpuere 1934 |
|
Lord Bledisloe
KĀWANA-TIANARA O AOTEAROA
Waihoki, ko te tūmanako o te ngākau kia kaua te hunga tiaki i tēnei taonga e wareware, ina whakaarahia, ki te manaaki i te taonga hou, pēnei i ētahi atu kaitiaki taonga, e mōhio nei tātou nā Wareware rāua ko Whakaaro-kore i pākarukaru ai ētahi o ngā tino whare rangatira rawa o te ao nei. Ka mōhio wawetia he iwi whakaaro kore te iwi o tētahi whenua, o tētahi takiwā, ki te tukua kautia ō rātou whare kia kanukanu, kia mahue noa. Mehemea he whare mō te motu katoa – pēnei i tēnei – ka nui kē atu te mana o ngā kōrero e piri ana ki aua whare.
…Kāore e kore ka noho tēnei hei whare whai mana mō te motu katoa…Ka noho hoki te whare nei hei huihuinga e taea ai ngā kakari o mua te whakawareware, hei whakahoatanga hou, e taukumekumetia ai ngā take o te motu. Ka taea ngā raruraru ā-motu te whāwhā i runga anō i te whakaaro Māori, ka ārahina te Pākehā kia ako, kia whakamaioha hoki ki ngā āhuatanga o te hinengaro Māori.
…Hei kupu whakamutunga, kia tū tonu anō te whare nei me ōna kaupapa i tū ai, hei whare rangatira, me te mōhio anō he Māori tūturu, he Māori tōna mauri, he whare i tika anō te tārei, i pai anō te manaaki, i whakahōnoretia hei whare whakamaumaharatanga ki Te Tiriti o Waitangi. E tū tapu tonu ana Te Tiriti, koia te Magna C[h]arta o ngā motika o te iwi Māori, ko te kawenata tēnei nāna i whakapūmau ki te iwi Māori tō rātou noho here-kore e ngākaunuitia nei e rātou, nāna hoki i whakarauora ki a rātou tō rātou mana ā-iwi i runga i te motu nei.
[New Zealand Herald, 7 February 1934, reporting on the celebrations held at Waitangi to acknowledge the gift of the Treaty grounds by Governor-General Lord Bledisloe and Lady Bledisloe, and the laying of a foundation stone for a whare runanga (Māori meeting house) on the site.]
|
| |
| |
3 Pēpuere 1934 |
 |
|
Ko Ngāti Tūwharetoa e peruperu ana, e whakamoemiti ana mō te takohatanga o te whenua o Waitangi ki te iwi whānui e Lord Bledisloe, i te 6 o Pēpuere, 1934.
Image: ATL 1/2-023706-G
© Image copyright conditions |
J. Jessep
MEMA O TE POARI WHAKANOHONOHO WHENUA MĀORI
He tino mea nui te hui ki Waitangi i roto i ngā hītori, hei reira anō whakaaria ai ngā tikanga tawhito, - ko te hui whakamutunga pēnei pea - o te iwi Māori. Engari mō te hunga e tino whakaaro nui ana ki te iwi Māori ā ngā rā e tū mai nei ka noho tonu iho tēnei pātai i muri i “te whakangāueuetanga o te whenua me te rarā o ngā reo haka", - ka pēhea ngā rā e tū mai nei?
Nā tēnei Tiriti rongonui i whakarārangi ngā motika o tētahi taha, o tētahi taha o ngā kaihanga i te Tiriti, kia poto tonu te tuhi. Engari i tēnei wā i roto i ngā hītori o te Tominiana o Aotearoa, ki ahau nei kua tae te wā me tango ake te kawe nui. He kawenga whānui kē atu tēnei i te whakapai kanohi noa iho, ahakoa ka āta mahia mārire, mō ā tātou takohanga kūiti ki te iwi Māori kua tuhia ki roto i te Tiriti. Ki taku titiro, he tika tonu kia mahi te taha Pākehā o te motu nei ki te āwhina i te Māori kia nohonoho takitahi tēnā i tōna whenua, tēnā i tōna, nā te mea kua kore noa iho e āhei te noho ā-hapū pērā i mua.
[New Zealand Herald, 5 February 1934, reporting on the celebrations held at Waitangi to acknowledge the gift of the Treaty grounds by Governor-General Lord Bledisloe and Lady Bledisloe, and the laying of a foundation stone for a whare rūnanga (Māori meeting house) on the site.]
|
| |
| |
6 Pēpuere 1934 |
|
Gordon Coates
MINITA MŌ NGĀ TAKE MĀORI
Me waiho anō kia kotahi anake te huarahi hei haerenga mō te iwi Māori, ko te huarahi tika whakamua. Ko tō tātou hiahia ia kia noho mai te rangimārie o te hinengaro Māori, ā, kia tae ki te wā e taea ai ngā mahi ōhanga, ka noho hei tāngata tūturu mō te whenua nei. …āe, he wāhi anō i uaua ai, ko te mahi whakahaere i ngā take Māori kia anga whānui ngā whakaritenga tētahi. Ka pai ki te katoa kia taea e te Māori tāna anō kawenga te pīkau ā tōna wā, engari kāore he tangata e whakahauhau ana i a ia i tēnei wā.
[New Zealand Herald, 7 February 1934, reporting on the celebrations held at Waitangi to acknowledge the gift of the Treaty grounds by Governor-General Lord Bledisloe and Lady Bledisloe, and the laying of a foundation stone for a whare rūnanga (Māori meeting house) on the site.]
|
| |
| |
6 Pēpuere 1934 |
|
George Forbes
PIRIMIA,
... He takohanga anō tō te taha Māori, kia whakapau kaha ia ki runga i ng | |