KEI TĒNEI WĀHANGA







 English version of this page
|
NgĀ kupu ake a Ētahi tĀngata mŌ
te tiriti 1880-1899
Kei tēnei wāhanga ētahi o ngā kupu ake a ētahi tāngata ingoa nui e pā ana ki te Tiriti, mai i te wā o mua i te hainatanga o te Tiriti tae mai ki te tau 1990.
|
Rārangi Ingoa Tātai Reta
Ballance, John
1888
Barclay, Rui
1960
Barnard, William
1932
Bell, Francis (Sir)
1922
Bertrand, G. (Major)
1940
Bledisloe (Lord)
(1) 1934, (2) 1934,
(3) 1934
Bracken, Thomas
1882
Bunbury, Thomas (Major)
1840
Cameron, (General)
1864
Carr, Clyde (Reverend)
1932
Carroll, James
1891, 1894,
1908
Carroll, Turi (Sir)
1963
Chapman (Justice)
1847
Chief of Ngā Puhi
1848
Churchill, Winston (Sir)
1906
Clarke, George
1861
Coates, Dandeson
1838
Coates, Joseph Gordon
1925, 1932,
1934
Cobham (Lord)
1960
Colenso, William
1844
Cooke, Alfred
1913
Cooper, Whina (Dame)
1953, (1) 1975,
(2) 1975
Dewes, Koro
1968
Fenton, F. D. (Chief Judge)
1857, 1870
Field, William H.
1932
Fitchett, (Dr)
1909
FitzRoy, Robert (Governor)
1844, 1845,
1846
Forbes, George
(1) 1932, (2) 1932,
(1) 1934, (2) 1934
Fraser, Peter
1923, 1940
Galway (Viscount)
1940
Gipps, (Governor)
(1) 1840, (2) 1840
Graham, Douglas
1984/1985
Gregory, Bruce (Dr)
1984/1985
Hadfield, Octavius (Archdeacon)
1840, 1860,
1861
Harawira, Titewhai
1975
Heke, Hone
1844, 1845
Herangi, Te Puea
1940
Highet, David
1974, 1976
Hobson, William (Captain)
(1) 1840, (2) 1840
Hunn, Jack
1960
Jack, Roy (Sir)
1974
Jessep, J.
1934
Kawepo, Renata
1861, 1877
King, Michael
Te Puea Herangi
1939
Kirk, Norman Eric
1973, 1974
Kohere, Reweti (Reverend)
1905
Langstone, Frank
1940, 1944
Latimer, Graham (Sir)
1990
Lawry, Walter (Reverend)
(1) 1845, (2) 1845
Lowry, L. G.
1944
Hamuera Mangakahia, Moehau
1892
Mangakahia, Hamiora
1908
Maori Rights Conservation Association
1907
Martin, Samuel McDonald
1841, (1) 1845,
(2) 1845
Mason, Henry Rex
1939
Maunsell, Robert (Reverend)
1845, 1846,
1847
Mawhete, Rangiputangatahi
1944
May, Henry
1973
McLean, Mr
1984
Moki, P. (Reverend)
1940
Muldoon, Robert
1973, 1974
Nash, Walter
1932, (1) 1960,
(2) 1960
Native Affairs Committee
Report
1945
Nene, Tamati Waka
1840, 1860
New Zealand Herald
Editorials
1934, (1) 1940,
(2) 1940
Ngapua, Hone Heke
1894
Ngata, Apirana (Sir)
1907, 1919,
1922, 1930,
(1) 1932, (2) 1932,
(3) 1932, 1934,
1938, 1939,
(1) 1940, (2) 1940
Ngata, Henare
1972
Ngatata, Wiremu Tako
1873
Ngati Raukawa
petition
1860
Normanby, (Lord)
1839
Paerimu, Eruena
1879
Paikea, Paraire Karaka
1939, 1940
Palmer, Geoffrey
1984, 1990
Pana-kareao, Nopera
1840, 1841
Parata, C.
1908
Parr, James (Sir)
1932
Parry, William
1938
Plunket, William (Sir)
1908
Potae, Wi
1934
Prendergast, James
1877
Pugsley, Christopher
Maori Battalion
1918
Puriri, Nau Paraone Kawiti
1963
Queen Elizabeth II
1963, 1990
Rankin, Hone Heke
1953
Rata, Matiu
1960, 1971,
1973,1974,
1975, 1976
Ratana, Tahupotiki Wiremu - petition
1932
Ratana, Haami Tokouru (Toko) - 1939
Ratana (Mrs)
1960
Rewa, Ngai Tawake
1840
Riddiford, Daniel
(1) 1971, (2) 1971
Rowling, Bill
1975
Royal Commission on Social Policy
1988
Ruru, David
1975
Salmond, John (Sir)
1918
Savage, Michael Joseph
1934
Seddon, Richard (Premier)
1894, 1902
Simpson, Peter (Dr)
1990
Sinclair, Keith (Sir)
1990
Somes, Joseph
1843
Stanley (Lord)
1845
Stirling, Eruera
1985
Stout, Robert
1914
Sutch, William
1966
Symonds, W.C. (Captain)
1840
Taipari, Wirope Hoterini
1869
Taipua Te Puna-I-rangiriri, Hoani
1891
Taonui, Aperahama
1863
Tawhiao, (King)
1884, 1885
Taylor, Richard (Reverend)
1845
Te Arawa
petition
1891
Te Awha, Parore and Ngā Puhi
petition
1882, 1883
Te Tomo, Te Taite
1932
Tennet, Elizabeth
1990
Tirikatene, Eruera
(1) 1932, (2) 1932,
(3) 1932, 1933,
1938, 1939,
1960
Tirikatene-Sullivan, Whetu
(1) 1974, (2) 1974,
1985
Tomoana, Henare
1893
Topeora, Rangi Kuini Wikitoria
1861
Tuhaere, Paora
1860
Tuwhare, Hone
1975
Te Heuheu Tukino, Tureiti
1898
Upton, Simon
1984, 1990
Vercoe, Whakahuihui (Bishop)
1990
von Haast, H. F.
1934
Ward, Joseph (Sir)
1908
Warren, John (Reverend)
1863
Wetere, Koro
1984
Williams, Henry
1845
Young, Venn
1975
|
 |
 |
| |
1882 |
|
Parore Te
ĀwhĀ me ngĀ rangatira
tokowhitu o te Tai Tokerau, mŌ
"ngĀ tĀngata whenua o Aotearoa”, pItihana ki a Kuini
WikitŌria
"[I te tau 1840] i whakatau ngā Rangatira
Māori… ko Ingarangi hei kaitiaki mō Aotearoa – ki
te tiaki me te manaaki i ngā iwi Māori o Aotearoa. Ko te whakaritenga
ko te Tiriti o Waitangi, me te tūranga hou o te Kāwana tuatahi,
a Kāpene Te Hopihona.
Nā te kūwaretanga o ētahi iwi Māori… ka poroa
te pouhaki [i te tau 1844-45] … mō ngā iwi nā rātou
te mahi, ka mahara rātou ko te haki he tohu mō te raupatu whenua….
I te tau 1860, i puta anō tētahi kino ki ngā iwi Māori
nā te Kāwana tonu, koia, i roto i ana wānanga take kore,
i panaia atu a Wiremu Kingi i ōna whenua ake i Waitara, ā, ko
ngā pakanga mō te whenua ka maringi anō ngā toto ki
waenganui i ngā Pākehā me ngā Māori. Nā
tēnei āhuatanga … ka karangahia e koe a … Kāwana
Gore Brown ….
I te tau 1862, nāu … i tono mai a Kāwana Kerei ki te
whakaaio i te ua me te hau … [engari] ka tae mai ia i te wā
tuarua … i tere tana māwehe atu ki Taranaki ki te hanga rori
i runga i ngā whenua Māori, nā reira ka tipu te pakanga
me te parekura nui o ngā iwi e rua. I te tau 1863, i haria te pakanga
ki roto o Waikato, ā, kāore mātou i mōhio ki te take
i tipu ai te pakanga ki reira … i whakarōpū whenua ngā
tāngata o Waikato, e ai ki te Tiriti o Waitangi, ki te tiaki i tō
rātou mana motuhake o runga i ngā whenua, i whakaturea ai ki
roto i te Tiriti.
E te Kuini! Kāore koe e whakaaro ake ki te hē o te pupuri i
ō rātou whenua: engari i whakahēngia te pupuri e te Kāwanatanga
o Aotearoa, inā i huakina te pakanga ki ngā tāngata o Waikato,
whai muri ka raupatutia ō rātou whenua, ahakoa kāore ngā
tāngata o Waikato i hiahia ki te whawhai – ko te hiahia i tipu
mai i te Kāwana me tōna Kaunihera … Ko te take i pēnei
ai ngā whakaaro ki te whakatutuki i tēnei mahi he hiahia nō
rātou ki te raupatu i ngā whenua Māori, me te takahi i
te Tiriti o Waitangi ki raro i ō rātou waewae… [ko] ngā
tāngata auē, i auē, ko ngā tāngata apakura i
apakura, ko ngā tāngata mamae i rongo kino i te mamae, ko ngā
tāngata pōuri i noho pōuri, i runga i te whakaaro ko te
Tiriti o Waitangi te pūtake o ngā kōrero a te iwi Māori
ki a koe e te Kuini!
Engari ko ngā tāngata o Aotearoa i kī ko te whawhai me
te raupatu i ngā whenua i tipu ai te parekura, ka mahue pani mai
ō tamariki Māori, i whakamanaia e koe, e te Kuini. Kāore
mātou i whakapono ki ngā whakapuakitanga a ngā Pākehā
mō ngā hē i mahia ki a mātou, engari he mea tāpae
ki a mātou nā runga i tō mana rangatira… E te Kuini,
ko tō aroha ki te iwi Māori te mea e mōhiotia nuitia ana….
I te tau 1881, i whakahoutia he kaupapa e te Kāwanatanga ki te whakaara
i te riri…. I tukuna atu he taua ki Parihaka ki te mauhere i ngā
tāngata hara kore ka haria ki te whareherehere; ki te muru i ā
rātou rawa me ā rātou moni, ki te takahi i ngā kai
e tipu ana, ki te wāwāhi i ngā whare ki raro, me ētahi
atu mahi whakahāwea i te ture.
Pau katoa ō mātou kaha ki te wherawhera i te Tiriti o Waitangi
ki te whakamātau i te pūtake o ngā ture kino i whakahaerehia
e te Kāwanatanga nei, engari kāore i kitea e mātou …
Nō reira ka inoi [mātou] ki a koe kia whakatūria he Roera
Kōmihana o Ingarangi ki te whakanoa i ngā ture e tūkino
ana i te iwi Māori, ā, ki te whakaatu Pāremata Māori,
hei here i ngā mana Pākehā e whakataha ana i te Tiriti
o Waitangi… ā, ki te ārai i ngā kino tonu o te whenua
kei te takahi i te iwi Māori ia rā, ia tau, ā, ki te whakahoki
ki ngā Māori i ngā whenua i raupatutia hētia i raro
i ngā wāhanga o te Tiriti o Waitangi; ā, ki te turaki i
ngā ture kore mana o te pāremata o Aotearoa e huna ana i te
tiriti, kia tū anō tōna mauri.”
Appendix to the Journals of the House of Representatives,
1883, A-6, p. 2. |
| |
| |
1883 |
|
NgĀ
kŌrero a Te KĀwanatanga o Aotearoa mŌ te pItihana a ngĀ
Rangatira o NgĀ Puhi ki te Kuini 1882
"E hoa mā, i runga i te take o tō pitihana…
i tukuna ki te Kuini o Ingarangi, e amuamu ana mō ngā hē
o te Kāwanatanga o Aotearoa i raro i te Tiriti o Waitangi, me te
inoi mō tētahi Komihana Roera….
E mea ana a Rore Derby mō te pitihana nei, i kōrerohia
e te Kāwanatanga o ngā Koroni, i whakatakotohia ki mua i te
aroaro o te Kuini, ā, he pai tana nanao mai… [engari] kāore
i homai he whakamārama me ahu pēhea…"
New Zealand Parliamentary Debates,
vol. 41, 1882, pp. 118-9.
|
| |
| |
26 Mei 1882 |
|
Thomas Bracken,
Mema PĀremata, e tautohe ana i te Pire ki te mauhere i a Te Whiti
o Rongomai rĀua ko Tohu KĀkĀhi i runga i te kore whakawĀ
"Ki ōku whakaaro, he mea hūneinei tēnei.
E noho ana tātou i roto i te koroni mākohakoha, i raro rānei
i tētahi tangata rorirori? E whakaae ana ngā tāngata o
Aotearoa ki te tuku i tētahi tangata, ahakoa kei a ia te tūranga
Minita Māori, ki te wāwāhi i te kaupapa ture? E whakaae
ana mā tētahi tangata, ahakoa he Minita nō te Karauna,
ki te whakatārewa i te hunga whakawā mēnā e pai ana
ki a ia?… [Nā te Upoko 3 o te Tiriti o Waitangi i whakarato
ki ngā Māori] ko ngā tikanga me ngā painga o ngā
pononga o Ingarangi, e āhei ana rātou ki ngā tikanga a
te hunga whakawā … e tū ana ahau ki te whakahē, ahakoa
ko au anake pea te mea i roto i tēnei whare, ki te tohe ki tēnei
mahi Ingarihi-kore a te Tari…. E kī ana ahau e tuki ana tēnei
ki ngā pūtake katoa o te tika, ā, i takahi ki te wairua
tika o Peretānia e whakahīhī nei tātou ki ōna
painga."
New
Zealand Parliamentary Debates, vol. 41, 1882, pp. 118-9. |
| |
 |
| |
| |
1884 |
|
KĪngi
TĀwhiao Te Wherowhero,
NgĀti Mahuta, me ngĀ tĀngata
tokowhĀ o Waikato, I tĀ rĀtou pItihana ki te Kuini
“Ko mātou, ngā Rangatira o Aotearoa,
i haere mai ki tēnei whenua i tawhiti ki tō aroaro, i runga
i te kōrero o te parekura nui kua rokohanga ki tō iwi Māori
e arohaina ana e te Kuini me ngā tāngata o Ingarangi. Ā,
kua kauhoe mātou i Te Moana-nui-a-Kiwa, e wehe nei i a tāua,
ā, i tae pai mai mātou ki Ingarangi, te mātāpuna o
te mana, ki te wāhi e noho ai te Kuini, kia whakatikahia ngā
māuiui o te iwi Māori nā te Kāwanatanga o Aotearoa
i uta ki runga i a rātou, kāore i aro ake ki te whakatika i
ngā hē i mahia e rātou atu i tēnei wā, me ngā
hē kei te mahia tonu; ehara noa iho i te mea kei te mahi kino ngā
Māori, ā, kei te tipu te raruraru i waenga i ngā iwi e rua;
nō reira, he kore nō te Kāwanatanga e āta whiriwhiri
i te kaupapa nei, e tipu ai te pīra ki te mana nui. Ā, nō
te mea i kitea te ngākau aroha o te Kuini ki tōna iwi Māori,
i whakaatuhia ki roto i te Tiriti o Waitangi, e tika ana kia heria mai
ngā kirimana me ngā māuiui ki mua i tō aroaro hei
whakaaro māu.”
A petition from Tawhiao, Wiremu Te Wheoro,
Patara Te Tuhi, Topia Turoa and Hori Ropihana, translated by Frederick
Spencer, July 1884, during the visit of the delegation to see Queen Victoria
(they did not see her but did see Lord Derby). The text is printed in
Appendices to the Journals of The Legislative Council, 1886, no. 11 p.
1 (English) and no. 11A (in Māori). |
| |
| |
1885 |
|
KĪngi
TĀwhiao Te Wherowhero,
NgĀti Mahuta, ki a KĀwana Jervois
"Ā, kō tētahi atu, e pā ana
ki te pānui mai i 1865 i whakakorehia ngā whakararu o ngā
whakahaeretanga ki Aotearoa, ka waiho mā te kāwanatanga o Aotearoa
e whakahaere, koia anō rā. Engari kāore ngā iwi Māori
i mōhio ki ngā take i whāia e ngā hoa Pākehā
ki te whakahaere motuhake i ngā kaupapa e pā ana ki Aotearoa;
ā, ko te Kāwanatanga a te Kuini i whakaaro kore ki ngā
iwi Māori, ki te pātai i ō rātou ake whakaaro. Inā
rā, ko te tikanga ki te kāwana me te nohoanga o te moutere e
ngā Pākehā, mai te tīmatanga o Tiriti o Waitangi;
he mea waiho ake ki ngā rangatira, me ngā hapū o ngā
tāngata whenua, me te Kuini ki te whai ake i ngā wāhanga
o te Tiriti o Waitangi, ka meinga hei kawenata ki runga i ngā uri.
Ā, kō tētahi atu, i runga i te kōrerotanga o te pānui
a ō Minita e mea ana "Kāore he takahitanga i te Tiriti
o Waitangi", e pātai ana mātou ko tēhea wāhanga
o te Tiriti o Waitangi, ko ēhea hapū, ko ēhea rangatira
i uta i ō rātou mana ki runga i ngā whenua Māori i
raro i te kōti whenua Māori, i hoatu rānei i te mana ake
ki te Pākehā ki te whakahaere i ngā whenua Māori i
roto i taua kōti, e pānuihia ana i roto i te whiti e whai tikanga
ana ki te kōti whenua Māori o taua pitihana."
Appendices to the Journals of The Legislative
Council, 1886, no. 11 p. 7. |
| |
| |
11 Hūrae 1888 |
|
John Balance,
Mema o te Whare PĀremata, Minita MĀori tawhito, e tautohe ana
mŌ te Pire Whenua MĀori
"Mehemea ka taea e tātou te pito o tēnei
tirohanga, arā, te whakakoroni i ngā whenua Māori –
kāore au e whakawāwā mēnā e taea ana te huarahi whakatutuki
te parahau. Ko te hua e tūmanakohia ana e tātou ko te whakakoroni
i ngā whenua Māori; ā, ko tētahi hua ake, e mea ana,
ki te whakatutuki i ngā tūmanako o te tika ki roto i ngā
hinengaro Māori mō te wānanga i ngā take o ngā
whenua.
Koinei ngā mea hei whakaaro ake mā tātou. Kāore tātou
i wehe noa mai i te āhei ki te kī atu me whakakoroni ngā
whenua Māori, aha atu rānei. I roto i te Tiriti o Waitangi, koia
te tūāpapa o te ngā tikanga Māori, i a mātou
te tino tikanga ki te hoko me te taunaha i ngā whenua Māori….
[Kei] ngā hui Māori katoa, i tautokohia e te nuinga o ngā
rangatira te hāpainga o te Tiriti o Waitangi, engari ka kōrero
[ki te Minita Māori] ko te mātāpono taketake [te hokonga
o ngā whenua Māori e te Karauna] i roto i te Tiriti o Waitangi,
he mea homai hei utu i te tukunga o te mana whenua, me whakakore. Mēnā
koinā, kaua e tukuna kia kōrerohia te Tiriti e ngā Māori
mō ake tonu…. Ko te pātai hei whakaaro ake mēnā
ka taea te whakapiri i ngā kaupapa o te tiriti ki tēnei rā
me ēnei āhuatanga."
New Zealand Parliamentary Debates, vol. 61,
1888, p. 676. |
| |
| |
8 Hūrae 1891 |
|
Hoani Taipua
Te Puna i Rangiriri,
NgĀti Raukawa, Mema PĀremata MĀori
mŌ te Tai HauĀuru
"He nui ngā pitihana a ngā kaitono ki
ahau, e mea ana rātou kia mutu te hokona o ngā whenua Māori
ki ngā Pākehā me te Karauna kia whakatūria ngā
kāinga noho mō ngā Māori…. E tika ana i whakaturetia
anō i roto i te Tiriti o Waitangi [te hoko i ngā whenua ki te
Karauna anake]; engari nā wai i wāwāhi te tiriti?…
Ko te whiti tuarua o te tiriti e whakatūturu ana ki ngā Māori
te tino rangatiratanga o ō rātou whenua, ngā wāhi
hī ika, ngā takutai moana, me ētahi atu. He aha ngā
hua i puta? Ko ngā wāhi hī ika, aha atu, he mea tango atu
i a mātou. Mēnā ka haere ngā Māori ki ngā
wāhi hī ika, ki ngā wāhi mahinga kai, ka katia mai,
e kore e taea te hari i taua kaupapa ki mua i te aroaro o te Kōti.
Ka kōrerohia ki a ia i taua wā tonu kua riro atu ngā mea
katoa ki raro i te maru o te Kuini."
New Zealand Parliamentary Debates, vol. 72,
1891, p. 47. |
| |
 |
| |
| |
Mei 1891 |
|
Timi Kara,
NgĀti Kahungunu,
Mema PĀremata MĀori mo te Tai RĀwhiti
, me Waiapu hoki, i roto i tana tuhi mŌ te Ripoata a te komihana
Ā-Ture Whenua MĀori, ko ia tĒtahi o ngĀ mema.
"[Ko] ngā tāngata Whenua … kāore
i tuku i ā rātou whakahaerenga whenua ake ki ngā Kāwanatanga
maha … o Aotearoa. Ko te mea kē, inā te roa o te wā
e pupuritia ana e te Kāwanatanga te tikanga hoko ki a ia anake mō
ō rātou whenua Māori, e hia kē te roa e tūkinohia
ana te Māori. I maumahara rātou ki ngā kupu kōrero
a Kāpene Te Hopihona ki a rātou i te wā i hainatia te Tiriti
o Waitangi – e kotahi ana ngā iwi e rua ki raro i te maru o
te ariki tapairu; engari, ko te mahi i tino taupatupatu ki tēnei,
e hia miriona eka kē ngā whenua i tangohia mai i a rātou
e te Kāwanatanga mō te utu tino iti, engari ko te tikanga kē
mō ngā tāngata mariu a te Kuini o Ingarangi. Tino hē
nei, arā, ko ngā hokona a te Kāwanatanga i whakawāhia
ki roto i te Whare Pāremata e ngā tāngata tūranga
teitei, ā e taea ai e rātou ki te whakaaro whakaritenga tōkeke….
Inā kua whakakorea e te Kāwanatanga o Aotearoa te hokonga o
ngā whenua Māori ki te Karauna anake [i roto i te Ture Whenua
Māori 1862], tē aro i a au me pēhea e taea ai e rātou
te whakatū anō i taua tikanga me te kore e kimi i te whakaaetanga
o te iwi Māori. Ki te mahi pērā te Rōpū Hanga
Ture, ka nunui atu te hotohoto a ngā iwi Māori ki ngā Kāwanatanga
Koroni.
Ka kitea tonutia atu te whakaaro o te Kāwanatanga ki te whakarahi
atu i ngā painga ki a tauiwi i te mimitinga o ngā mana whenua
o ngā pononga Māori a te Kuini. Ki ngā whakaaro Māori
… ko tēnei whakahaerenga ki ngā Māori o nāianei
he take raupatu. Ka rongo tonu rātou i ngā mahi whakatōmuri
e pēhi nei i ngā nekenga whakamua, e kati ai te huarahi ki ngā
painga e whakapano ana rātou ka taea e rātou.
E kitea ana i ngā taunakitanga, i ngā wāhi i mana ai te
tikanga hoko a te Karauna… kāore i taea e te Māori te
hoko atu i ana whenua mō te utu e tika ana. Ko ngā tāpaenga
a te Kāwanatanga e toru hereni mō te eka [i te rohe o te Kīngitanga]:
i taua wā tonu i te hiahia ngā kaihoko tūmatataiti…
ki te hoko mai mō te kotahi pāuna mō te eka…. Ko
te hua i puta… e mea ana, ki te kore e taea e ngā Māori
te hoko i ō rātou whenua ki te kaihoko ahakoa he nui ake te
utu tēnā i te Kāwanatanga, kāore rātou e hoko
noa;… ā, e kore e taea e te Tiriti o Waitangi ake, me ngā
ture kua whakamanahia e te Whare Pāremata, te whakahaere i ngā
Māori kia hoko i ō rātou whenua."
Appendix
to the Journals of the House of Representatives, 1891, Session II, G-1,
p. xxxxviii. |
| |
| |
Akuhata 1891 |
|
NgĀ
MĀngai o Te Arawa,
I tĀ rĀtou pitihana ki a Kuini WikitŌria
"Mēnā ka whakaae koe e te Kuini ki te
tuku me te whakamana anō i tētahi kaunihera māngai, ā,
mā ngā Māori anō e tohu, hei pae whiriwhiri i ngā
mahi katoa e pāpā ana ki te iwi Māori…
Ehara tēnei hei whakapōraru i ō mahara, nā te mea
kāore i te whakaaro me whakahāwea tō mana ki te wehe i
ngā iwi e rua, engari ko te mea kē he whakakotahi i te iwi Māori
ki raro i a koe e te Kuini; i te mea kua oti i a koe e tō mātou
Kuini te whakakotahi i te hono i raro i te Tiriti o Waitangi, ahakoa kāore
anō i āta tutuki ōna whakaritenga i ngā Kāwanatanga
maha o Aotearoa. Kua mahara ake ngā whakaaro o ō Māori
kei kore e tutuki ngā wawata o te tiriti. Nā runga i tērā
kaupapa e kimi nei ō tāngata Māori i te oranga i a koe
nā…
Ki te āwangawanga ō whakaaro e te Kuini e rongo nei i ngā
mamae o te iwi Māori e ngau kino nei i a rātou, mēnā
ka pai ki a koe e te Kuini … ki te tuku mai i tētahi o ō
tāngata mātāmua kāore ōna herenga ki te Kāwanatanga
o Aotearoa, ki te tirotiro i ngā take whakamamae…"
The petition was covered with an advice from
the Governor that the New Zealand Government disagreed with the idea of
such a council since it “would not be productive of benefit to the
Maoris”. Appendix to the Journals of the House of Representatives,
1892, A-l, p. 9. |
| |
| |
Āperira 1892 |
|
HĀmuera
MangakĀhia,
Moehau, i te hui Kotahitanga i Waitangi
Nā taua Tiriti, nā ngā rangatira o te
iwi Māori i hoatu ki te Kuini me ōna tāngata te mana kia
āhei rātou ki te noho i Aotearoa me Te Waipounamu, arā,
i whakaaehia mā te mana o te Kāwanatanga a te Kuini e toro ki
ngā wāhi katoa o Aotearoa. Nō reira, i whakaaehia ko ngā
tāngata kāore ō rātou hea, ka riro atu he hea mō
rātou i tēnei motu, mā te mana o te tangata nōna te
whenua, ā, ka hokona mō te utu i whakatauhia i waenganui i te
tangata nōna te whenua me te kaihoko.
Nā taua Tiriti rā i tau ai ngā kōrero a ngā iwi
e rua nō ngā tāngata Māori anake te mana o ō
rātou whenua. E mōhio ana koutou ki te tikanga o tēnei
kupu i roto i tō tātou reo nā te mea ko tēnei kupu
te mana, he mea ahurei. E ai ki ā mātou tikanga kāore e
taea e tētahi rangatira te hanga tikanga mō te whenua o tētahi
atu rangatira.
From the record of the 14 April 1892 meeting
to formalise the 1st Maori parliament. Nga Korero o to Hui o to Whakakotahitanga
i Tu ki to Tiriti o Waitangi, Aperira 14 1892, Auckland, 1892, translation
by Jane McRae. As cited in Belonging Here/ Toi Taketake: The 150 Year
Debate, New Zealand 1990 Commission, Wellington, 1990. |
| |
 |
| |
| |
Hune 1893 |
|
Henare Tomoana,
NgĀti Hori, NgĀti Kahungunu, i te Whare PĀremata MĀori,
Waipatu, Heretaunga
"E tono ana ngā Māori kia whakahokia atu
te mana o ō rātou whenua me ngā rawa ki a rātou anō,
ā, kia riro atu te mana ki tētahi rōpū e mōhiotia
ana ko te ‘Whakakotahi i ngā iwi Maori’ [kotahitanga].
E pīrangi ana rātou kia rua ngā rōpū, ko tētahi
e tohua ana e ngā rangatira, ko tētahi atu he mea tohu e ngā
hapū me ngā iwi, ko ngā rōpū nei ki te wehewehe
i ngā whenua kua tau ngā taitara i runga i te tika me te pono."
Hawke’s Bay Herald, 1 June 1893. Cited
in Belonging Here/ Toi Taketake: The 150 Year Debate, New Zealand 1990
Commission, Wellington, 1990. |
| |
| |
10 Hepetema 1894 |
|
Hone Heke,
NgĀti RĀhiri, NgĀ Puhi, Mema PĀremata MĀori mŌ
te Tai Tokerau, e tautohe ana i runga i te Pire Tikanga Tangata Whenua
"I homai e te Wāhanga 2 o te Tiriti ki ngā
Māori te tino rangatiratanga ki ngā oneone o Aotearoa, ā,
ka mea [a Heke] kia kore rātou e whakararutia e ngā ture ka
pāhitia e te Whare mō ō rātou whenua. E ai ki ngā
Māori, e kore rawa ō rātou whenua e rawekehia ahakoa he
aha… Engari he aha koa ngā ture e pā ana ki ngā take
Maori? Ka kī ia ko te raupatu i ō rātou whenua, ā,
ka kī anō ia he parekura nui ngā ture take Māori o
mua ki te iwi Māori. E hia kē ngā take i whakaarahia ake
e te iwi Māori mō te Tiriti o Waitangi, ka tono ake kia puritia
ngā wāhanga o te Tiriti e ngā Kāwanatanga o Aotearoa,
engari kāore i whakarongo. I whakamāramahia ki ngā Māori
e ngā Pākehā maha o waho atu i te Whare, me ngā mema
o te Kāwanatanga, he kore noa iho te Tiriti. He aha ngā hua?...
E hia ngā pitihana i hainatia e ngā rangatira nunui o te iwi
Māori, ka tukuna atu ki Ingarangi, e pātai ana mēnā
kua oti anō te whakahou te Tiriti o Waitangi. Ko te whakautu ki ngā
pitihana e kī ana kei te mau tonu te hā o te Tiriti, i hainatia
i 1840, i tēnei wā.
New Zealand Parliamentary Debates, vol. 85,
1894, p. 553. |
| |
| |
28 Hepetema 1894 |
|
Timi Kara,
Mema PĀremata MĀorI mo te Tai RĀwhiti, me WaiapU hoki,
e tautohe ana mŌ te Pire KŌti Whenua MĀori.
"I te raki o Ākarana, e tika ana, arā e
kī rā te Pirimia, e ngākaunui ana rātou i te kaha
o te kotahi o te whakaaro ā-iwi. Ka whakahōnore rātou i
te Tiriti o Waitangi, engari kāore e taea e rātou te tautuhi
ōna hua i roto i ngā mahi o ia rā. Ka kī ake rātou,
'Homai koa te "mana whakahaere whenua" he mea whakahirahira
te Tiriti, he mea hanga te Tiriti i runga i ō mātou whenua; i whakamanahia
e ō mātou kaumātua, ā, ko rātou i whiwhi i ngā
hua o Ingarangi'; me ētahi atu mea. Ka kī rātou, 'E whakapono
ana mātou ki taua Tiriti, ā, ka hiahia tonu mātōu ki
te mana whakahaere whenua. Mā mātou anō e hanga he ture,
ki te whakahaere i ā mātou kaupapa ake.’ Kāore aku
kōrero ake mō tēnā. Ka harikoa ki tō rātou
wairua whakakotahi, engari i tēnei ao hurihuri, kāore mātou
e tūpou ki ngā kōingotanga o te ngākau. Me wānanga
e tātou te hua ka puta: ngā painga ki ngā Māori me
ngā Pākehā, me te take whakakoroni, whakanohonoho whenua.
New
Zealand Parliamentary Debates, vol. 86, 1894, p. 382. |
| |
| |
Māehe 1894 |
|
Richard
Seddon,
Pirimia, I te hui I Ruatoki me ngĀ rangatira o TŪhoe
"Ki ngā tāngata kua whiriwhiri me te Kāwanatanga
i raro i ngā ture o mua iho, me ngā tāngata kua taka ki
raro i te maru o tēnei ture a te Kāwanatanga, e kī ana
ahau kāore koutou e whenua kore – e kore e mate i te moni,
i te kai, me te kākahu. Ka nui atu ngā painga ki a Tūhoe
mai i te wā i Tūhoe ai koutou. Kei te ora tonu ō koutou
māngai hei whakapai ake i tō koutou iwi, ā, kua whakatakoto
kōrero ahau me pēhea te whakaara ake i tō iwi. I kōrero
koutou mō Tāwhiao me ētahi atu Māori – i whai
rātou i ō rātou ake huarahi. Kua whai hua anō ngā
tāngata i haere ki raro i te maru o Tāwhiao? Kua whai hua anō
a ia? Ko wai mā ōna iwi? Kāore ō rātou whenua.
Kāore ō rātou hoa. I te wā i tūtaki au i a rātou
i Waikato ka tono mai rātou kia whakahokia atu ngā whenua, i
homai hei whakatū whare kura te take – inā tō
rātou hiahia – ā, ko ngā tāngata ka whakapiri
ki tōna taha, kāore ō rātou whenua kāore he moni
– ngā tāngata kāore i whai i ngā oati a ō
rātou tīpuna me te Kuini ki te tiaki i a rātou –
koinā ngā tāngata kore whenua i tēnei rā i Aotearoa.
Ko ngā tāngata i totohe ki ngā oati a ō rātou
tīpuna, rātou i haina i te Tiriti o Waitangi – ngā
tāngata i wehe atu i taua Tiriti – he hīkoi whakamuri
ki te whāngaromanga. He whakaheke tēnei ki te pohara, me
te taruweku, ā, ko te iwi rangatira, kua toru taima – kāo,
tekau taima – te tokomaha ake i roto i tēnei koroni mēnā
i whai rātou i ngā tapuwae o ō rātou tīpuna."
Appendix to the Journals of the House of Representatives,
1895, G-1, p. 55. |
| |
| |
28 Hepetema 1898 |
|
Te Heuheu
TŪkino TŪreiti,
NgĀti TŪwharetoa, taunakitanga ki te Komiti
Take MĀori mŌ TE PIRE Nohoanga, Whakahaere Whenua MĀori
"E kōrero ana ahau koinei tō mātou
mārama: ko te wāhanga 2 o te Tiriti o Waitangi e kī ana
kei ngā tāngata whenua tō rātou tino rangatiratanga,
ngā taitara, me te tiaki i ō rātou ake kaupapa whakahaere…
Anā, ko te Pire mō te Poari Tangata Whenua ka whakakore katoa i te
tino rangatiratanga i whakaturehia ki ngā Māori i raro i te
Tiriti o Waitangi…
Ko ngā wawata o te iwi Māori ki roto o Aotearoa he pēnei:
Kei te hiahia rātou ki te tautoko i ngā painga katoa i utaina
ki runga i a rātou i raro o te Tiriti o Waitangi me te Ture Kaupapa
Taketake 1852. Kei te mōhio tēnei Komiti he rūnanga, he
komiti Māori rānei, e tū ana mō ngā tau e whitu.
Ko te kotahitanga tāku e kōrero nei, me ngā tāngata
toru tekau mā whitu mano kua whakaae ki te tautoko i te Tiriti o
Waitangi me ōna wāhanga. Kua tuhia ngā ingoa ki raro, kia
tika ai ngā kōrero e kī ana ngā tāngata kua herea
rātou katoa ki te hāpai i te Tiriti o Waitangi me ōna wāhanga."
Appendix
to the Journals of the House of Representatives, 1898, I-3a, p. 7. |

|