I whānau mai a Timi Kara ki Te Wairoa i te raki o Te Matau a Māui i te tau 1857. He Pākehā tōna matua, ko tōna whāea nō Ngāti Kahungunu. I te tau 1870, i te wā 13 ngā tau o Timi Kara, ka kuhu ia ki ngā riri ki a Te Kooti, ā, ka whakaingoatia ia i ngā pūrongo o ngā pakanga. Nō muri ka kuhu a ia hei kaimahi ākonga i te Tari Māori, ka tīmata anō ana hokonga whenua i Te Tai Rāwhiti.

Ahakoa tana pai ki āna mahi mō te kāwanatanga, i te tau 1875 ka hoki a Timi Kara ki Te Matau a Māui ki te mahi pāmu. Taihoa, ka hoki ia ki Te Whanga-nui-a-Tara hei kaiwhakamārama reo ā-waha ki te Whare Pāremata. Nā tēnei ia i whakawai ki ngā kaupapa tōrangapū, ā, nō te tau 1887 ka pōtitia a ia ki te Pāremata hei Mema Māori mō Te Tai Rāwhiti.

Ko te whāinga nui a Kara i te Pāremata ko te whakamana i te iwi Māori me te whai tūranga mō rātou i te ōhanga o Aotearoa. Hāunga tērā, kāore i whakaatatia tēnei tirohanga āna e ngā Ture Whenua Māori; hei tā Kara, kāore he āwhina i ngā ture nei ki te hiki ake i te mana o te Māori i runga i ōna ake whenua.

I te tau 1891 ka tohungia ia e te kāwanatanga Rīpera ki tētahi kōmihana, ka rangahau i ngā ture whenua Māori; kīia ai tēnei kōmihana ko te Kōmihana a Rees-Carroll. Arohaetia ai e te kōmihana te Kōti Whenua Māori mō tana tuku taitara whenua ki te tangata takitahi, kāpā ki te hapū, te iwi rānei. I tūtohu te kōmihana, mā te hapū te taitara whenua e pupuri i raro i ngā whakahaere o tētahi ‘komiti poraka’ ka tū hei māngai mō te hunga whai pānga.

I tua atu, ka riro mai he whenua ki te Karauna, me kī mā te rīhi, mā ētahi poari aua whenua e whakahaere. Ka ōrite te tokomaha o te Māori, o te Pākehā ki runga i ngā poari nei. Ka arohae a Kara i te kore akoranga, kore tautoko hoki mā ngā kaipāmu Māori.

Kāore i whāia ēnei tūtohu e te kāwanatanga. Ka arohaehae tonu a Kara i tēnei kaupapa, me tana whakahuahua i te Tiriti o Waitangi hei tautoko i ngā tika a te Māori.

I te tau 1892 ka uru ia ki te rūnanga kāwanatanga hei kanohi mō te iwi Māori. I tana ekenga ki te tūranga nei, ka mate ia ki te tautoko i te mahi a ngā Rīpera e apu ana i ngā whenua o te Māori. Ka tahuri te Kotahitanga ki te haehae i a ia mō tēnei. I te whai rātou kia whakamanatia te Tiriti o Waitangi, kia whakakāhoretia ngā ture whenua Māori, kia tū hoki tētahi Pāremata Māori.

Ko Wī Pere te hoa tauwhāinga o Kara hei Mema Pāremata mō ngā Māori i Te Tai Rāwhiti. I pūmau a Wī Pere ki te Kotahitanga. Koinei tētahi o ngā take ka tū a Kara hei Mema mō te rohe whānui o Waiapu i ngā pōti o te tau 1893. Ka toa ia, e 497 te rahi atu o āna pōti. Ka noho ia hei Mema Pāremata mō tēnei tūru tae rawa ki te tau 1908. I taua tau ka pōtitia ia hei Mema Pāremata mō Tūranganui.

Ka ātete tonu a Kara i ērā o te Kotahitanga e ngana ana kia tū motuhake te Māori. Ko te whāinga a Kara, kia whanake te Māori i roto i ao Pākehā. Ko tāna, he pai ake kia rongo te Māori i te “mamae wā poto”, e whiwhi ai ia i te “painga wā roa”.

Ka rapu tonu a Kara i ētahi huarahi, ētahi hanganga hei whakawhanake i te iwi Māori, pērā i ngā komiti ka pōtitia hei whakahaere i ngā whenua. I te tau 1899 ka tohungia a ia hei Minita mō ngā Take Māori e Te Hētana (Seddon), te Pirimia o te rōpū Rīpera. Ko ia te Māori tuatahi kia eke ki tēnei tūranga. Ka noho ia ki tēnei tūranga tatū ki te tau 1912.

I te paunga o te tekau tau atu i 1890, i runga i ngā akiaki a Kara, ka kuhu te Kotahitanga ki tētahi whakaaetanga me te kāwanatanga. Ko te whakamanatanga tērā o te Ture Kaunihera Māori me te Ture Whakahaere i ngā Whenua Māori. Ko tā te tuatahi he whakamana i ngā komiti Māori wā kāinga ki te whakahaere i ngā mahi hauora. Ko tā te tuarua, he whakatū kaunihera whenua Māori ko te nuinga o ngā mema he Māori, ā, kia hoatu ki a rātou te mana hoko, rīhi rānei i ngā whenua i tukua tūaotia ki raro i a rātou. Ka whakatūria anōtia ngā komiti poraka ki te āwhina i te Kōti Whenua Māori i roto i ana whiriwhiringa.

Heoi anō, ka ātete ngā tāngata whai i ēnei mahi a Kara; i tua atu kāore ētahi Māori i whakapono ki ngā kōrero i takoto. Iti noa te pūtea i hoatu ki ngā kaunihera, ā, iti noa te whenua i taka ki raro i ngā whakahaere o ngā poari whenua. Whai muri i te tau 1905, nā runga i ngā whakakīkī a ngā tāngata whai, ka waimehatia, ka unuhia rānei ngā pākai; ko te pikinga tērā o ngā hokonga whenua.

Kāore he paku aha i te Ture Whenua Māori o te tau 1909 ki te taupare i te hokonga o ngā whenua. Tērā te kōrero e mea ana kāore i tareka e Kara ngā hiahia me ngā pānga o te Māori me te Pākehā te whakaea. E ai ki te tumu kōrero a Alan Ward, he nui rawa te hunga e hāparangi ana kia hokona ngā whenua o te Māori – ko ētahi mai i tōna ake rōpū Rīpera – tē taea e Timi Kara te tāmi.

E rua ngā wā ka tū a Timi Kara hei kairīwhi mō te Pirimia, i te tau 1909 me te tau 1911. Ka utaina te taitara Tā ki runga i a ia i te tau 1911. Ka hinga ia i ngā pōti o te tau 1921, ko tana kakenga tērā ki te Kaunihera Ture. Nō te tau 1926 ka mate ia.

He rangatira a Hone Heke nō Pēwhairangi, nō Ngā Puhi (? -1850). He tino reo rongonui, he reo whai mana, he reo i tautoko i te Tiriti o Waitangi. Ahakoa, ka huri ia i muri hei tino pou whakahē i te mana whakahaere o Ingarangi ki Aotearoa.

He Karaitiana a Heke, ā, he hoa piri tata tonu ki a Te Karuwhā. I te hainatanga o te Tiriti i te tau 1840, koia tētahi i whakapono ki ngā kī taurangi a Te Karuwhā tērā tonu e tiakina te mana o ngā rangatira Māori.

“E te Kāwana,” te kī a Heke ki a Te Hopihona, "me noho mai koe ki a mātou,ānō he matua atawhai. Ki te wehe atu koe i a mātou, ka riro tō matou mana i te Wīwī, i ngā kaihoko rama hoki." I te rā o muri mai, ko ia te tuatahi o ngā rangatira 40 neke atu o Te Tai Tokerau ki te haina (ahakoa ko tōna moko te mea tuawhā i te Tiriti ina pānuitia, i te mea i whakaurungia ngā hainatanga o ōna rangatira ki runga ake i tāna).

Ka pā te pōuri me te mamae ki a Heke i te whā tau i muri mai, nā te mea kāore te whakatū koroni i whakawātea i ngā huarahi oranga mō te iwi, ā, i te whakangaromia e te Karauna o Ingarangi te mana o te iwi Māori. Ka tono a Heke kia topea te pou haki i te kāinga Pākehā o Kororāreka. Ko te take i pērā ai, he āta whakaatu i tō rātou riri ki te mana kāwanatanga o Ingarangi, engari kia kaua e whakatumatuma ki ngā kaiwhakanoho Pākehā. I roto i ngā marama whai muri, e toru atu anō ngā whakatūranga me ngā topenga i te pou. I te tau 1845, i te topenga tuawhā, ka pakanga a Ingarangi ki ngā iwi o Te Tai Tokerau.

Ka whānau a Riperata Kahutia (1838/39?-1887) ki Tūranganui-a-Kiwa. Ko Te Whānau-a-Iwi te hapū, ko Te Aitanga-a-Māhaki te iwi. He rangatira tōna matua a Kahutia i te rohe o Tūranga. Ka mate ia i te tau 1860, ka riro tōna mana i a Riperata Kahutia i roto i a Te Aitanga-a-Māhaki.

Whāia, ka rongo te rohe katoa mō ngā kerēme a Riperata ki te Kōti Whenua Māori me te Kōmihana o Tūranganui-a-Kiwa. I whakatūria te Kōmihana ki te whakahoki whenua ki ngā Māori i pūmau ki te Karauna pērā i a Riperata Kahutia i ngā riri i te tekau tau atu i 1860. Ka hua ana mahi ki roto kōti, ka whai taitara a ia ki te whenua nui mōna, tōna whānau, tae atu ki tōna iwi. He nui ngā whenua o Riperata i roto i te poraka Tūranganui Nama 2, i hokona rā ki te kāwanatanga i te tau 1869 hei wāhi whakatū i te tāone o Tūranga (Gisborne).

I te tōmuatanga o te tekau tau atu i 1880 ka tahuri a Riperata ki te āwhina i te whakaoranga anō o ngā tikanga a tana iwi, whai muri i ngā putanga kino o ngā riri o te tekau tau atu i 1860. Ka whakatūria e ia he marae ki runga i ōna whenua i Awapuni, ko Te Poho-o-Materoa te ingoa. Nā Horonuku Te Heuheu, ariki o Ngāti Tūwharetoa, te rākau i tuku mai hei tāhuhu mō te whare.

Ka mate a Riperata i te mate kohi i te tau 1887, whai muri iho i te whakatuwheratanga o te whare. E 48 ōna tau. Ka moe tētahi o ana tamāhine, a Hēni Materoa i a Timi Kara, te Mema Pāremata Māori mō Te Tai Rāwhiti mō tētahi wā roa. Ko ia hoki te Minita mō ngā Take Māori atu i te 1899 ki te 1912.

Nō te iwi o Ngāti Te Ata a Hēnare Kaihau, i whānau mai ki te taha tonga o te whanga o Manukau i waenganui i ngā tau 1854 me 1860. I tana tamarikitanga ka ākona ia ki te nui rawa atu o ngā kōrero me ngā whakapapa o tōna iwi. Kia eke ia ki ngā tau rua tekau, kua hiahia katoa ia ki ngā kaupapa tōrangapū a te Māori. Nō muri ka tū a ia hei kaitautoko pūmau ki te Kīngitanga, ā, ko ia te kaitohutohu matua mō Mahuta, te Kīngi Māori tuatoru.

I te tau 1896 ka pōtitia ia hei Mema Pāremata Māori mō Te Tai Hau-ā-uru. Ko tana mahi tuatahi, he whakatakoto i te Pire Kaupapa Taketake mō ngā Kaunihera Māori. Ko tā tēnei Pire, he tuku i te mana o ngā whenua me ngā tauranga ika ki tētahi kaunihera Māori e 56 ana tāngata. Ka whakatahangia te Kōti Whenua Māori, kia riro māna tonu e whakatau ngā take e pā ana ki ngā taitara whenua. Ka whakakāhoretia tana Pire.

He nui ngā take i kōrero a Kaihau i te tekau mā rima tau a ia i te Pāremata – ngā tika a te Māori i raro i te Tiriti ki te hī ika, mahi kai hoki; ka whakahē ia i ngā ture whenua Māori ka tāmi i te mana o te Māori i runga i ōna whenua. Kore rawa i mutu ana tohenga mō tētahi paremata mō ngā whenua o Waikato i raupatutia.

Tae rawa ki te tīmatanga o ngā 1900, kua hōhā a Kaihau ki te kore aro o te kāwanatanga ki ngā take Māori. Ka aro kē ia ki te whakatū anō i te Pāremata o te Kotahitanga i raro i te Kīngi Māori. Whai muri i te tau 1900 kua paheke haere te Kotahitanga. Ko tā rātou i whai, kia whakamanatia te Tiriti o Waitangi, kia whakakāhoretia ngā ture whenua Māori, kia whai mana whakahaere te Māori ki ētahi taumata.

Ka tū ngā hui nui i te tau 1907. Ahakoa te kaha i whakapaua e Kaihau kia whakakotahi te Kīngitanga, tē taea; i tua atu, kāore te Kīngitanga i pono ki ngā iwi o waho atu.

I te tau 1908 ka hokona, ka rīhitia rānei ētahi whenua e ngā rangatira o Waikato hei whakatū i te tāone o Ngāruawāhia. Ka whiua ngā whakapae ki a Kaihau he whānako mō te wāhi ki a ia i roto i ngā hokohoko nei. Whāia, ka rere ngā whakapae mōna he tango moni mai i te hunga pitihana, he whakatenatena hoki i ngā mahi hoko whenua. Ka rangahaua, ka tautokona e te Kaiwhakahaere o te Pāremata ngā whakapae mō Kaihau. Heoi, kāore a Kaihau i whiua i te mea kāore i whakamāoritia ngā tikanga whakahaere o te Whare Pāremata, nā reira, e ai ki te Kaiwhakahaere, tērā pea kāore a Kaihau i te mārama ki te hē o ana mahi.

Taro iho, ka mutu ngā tautoko a te Kīngitanga mōna. Ka hinga a Kaihau ki a Māui Pōmare i te pōti whānui. Ka mate ia i te tau 1920.

I whānau mai pea a Kawiti i ngā tekau tau mai i 1770, i Te Tai Tokerau. He tino rangatira ia nō Ngā Puhi, he toa tū taua, he tangata mōhio ki te whakahaere pakanga. I te tau 1840, i te taenga mai a Te Hopihona ki Aotearoa, ka ātete tonu a Kawiti ki te mana whakahaere o Ingarangi ki tēnei motu. Kāore ia i whakaae ki te haina i te Tiriti i te 6 o Pēpuere i te taha o ētahi atu, engari nā ngā ākinga a tōna iwi, ka hui takitahi ia ki a Te Hopihona i te marama o Mei 1840, hainatia atu ana, ahakoa i te hopohopo tana ngākau. I te 11 o Māehe 1845, ka tū tahi ia me Hone Heke i Kororāreka, ka whakatītaha ana tāngata i ngā hōia. Nā konei i wātea ai te huarahi ki te puke ki Maiki, kia taea ai te pou haki te tapahi. Ko te topenga tuawhā tēnei, te topenga whakamutunga.

Ka uru ngā ope a Kawiti rāua ko Heke ki te pakanga i Te Tai Tokerau (1845-46), he pakanga ki ngā hōia o Ingarangi me ngā iwi kūpapa. E toru rawa ngā taua a te taha Ingarihi ki te tuawhenua o Pēwhairangi. I te kakari tuatahi, ka riro te tāhuna i te Māori, ka raru te taha o Ingarangi, ahakoa ngā kōrero rerekē a te taha Ingarihi. I hangaia e Kawiti tētahi pā ki Ōhaeawai. He mea āta hanga mārire te pā, ā, i tū kaha i te aroaro o ngā pū a ngā ope o Ingarangi i te 1 o Hūrae 1845. E ono ngā hōia Ingarihi ki te toa Māori kotahi, engari ka hinga te tino parekura o te taha Ingarihi. Ka mutu te pakanga mō te rima marama, ā, ka whakamātau a te Pitiroi ki te hohou i te rongo, engari kāore a Kawiti i whakaae ki ana whakaritenga mō te hounga i te rongo.

Nō te taenga mai a Kāwana Hōri Kerei i te marama o Nōema 1845 hei kaiwhakakapi mō te Pitiroi, ka whakatau a Kerei kia rima ngā rā hei whakahoki kōrero mā Heke ki ngā whakaritenga mō te hounga i te rongo, i muri ka whakaara a Kerei i tana ope e tūria ai te pā hou o Kawiti. Ka māmingatia ngā hōia o Ingarangi e Kawiti ki te pā o Ruapekapeka, he wāhi tūpoupou nei. Tata ki te marama kotahi ngā hōia 1100 e muhumuhu haere ana kia takahia te 15 māero mai i Pēwhairangi. Ka tukia te pā e Ingarangi mō te rua wiki, ki ngā pūrepo. Ka tomo ngā hōia o Ingarangi ki te pā i te Rātapu, te 11 o Hānuere 1846, engari kua mahue te pā i ngā toa o Kawiti. Kua paheno atu ētahi o ngā toa o Kawiti ki te ngahere, me kore e whai mai ngā hōia i a rātou. E 45 o te taha Ingarihi i mate, i taotū rānei, 30 o te taha Māori. Ka whakarērea te pā, ā, ahakoa ehara i te wikitōria mō te taha Ingarihi, ka noho a Kawiti rāua ko Heke ki te hohou i te rongo i te mutunga o te marama o Hānuere. Ko ēnei toanga i hua ake i ngā pūkenga a Kawiti ki ngā tikanga kawe riri me tana mōhio ki te hanga pā tūwatawata me ōna maioro.

Ka mate a Kawiti i Waiomio i te 5 o Mei 1854.

I whānau mai a Meri Te Tai Mangakāhia (1868-1920) ki Te Hokianga. Ko Te Rarawa tōna iwi. Ko tana tāne ko Hāmiora Mangakāhia, o Hauraki, i tohungia hei Pirimia mō te Kotahitanga (te Pāremata Māori) i te tau 1892. Tērā tētahi hui a te Pāremata o te Kotahitanga i tū ki Te Matau a Māui i te tau 1893; ko ia tērā ko Meri Te Tai ka tāpae i tana mōtini kia whai wāhi ngā wāhine ki te pōtitanga o ngā tāngata. Nō muri ka tū a ia ka tuku kōrero tautoko i tana mōtini ki te Pāremata – te wahine tuatahi kia tū ki mua i te aroaro o taua huinga.

I roto i tana kōrero, ka whakahau a Meri kia tukua ngā wāhine kia pōti, kia tukua hoki rātou kia noho hei Mema o te Pāremata Māori. Ki tāna titiro, ka taea e te wahine te noho hei rangatira i runga i ōna whenua, nā reira me āhei rātou ki te whakaputa kōrero. Kāore i kawea tana kaupapa. Ahakoa tērā ka pūmau ia ki ngā tōrangapū Māori me te oranga o te iwi; i roto ia i te Komiti Wāhine o te Kotahitanga. Nā tēnei komiti i para te huarahi mō te Rōpū Wāhine Toko i te Ora.

I mate a Meri Te Tai i te rewharewha i te tau 1920. E 52 tōna pakeke.

I whānau mai a Hāmiora Mangakāhia, o Ngāti Whanaunga, i te tau 1838 i te rāwhiti o Moehau. Pērā me te tokomaha o tōna whakatipuranga, i pakeke a ia hei Karaitiana, heoi, i ākona ia ki ngā whakapapa, ngā kōrero hōhonu a tōna iwi. Ka pau tana kaha ki te pupuri i ngā whenua o tana whānau e kaha tipuria ana e te kauri me ētahi atu rākau. Me kī kāore ia i whai hua i tēnei kaupapa, ka noho tūpato ia ki te Pākehā. Heoi, ka matatau ia ki ngā nekeneke o te Kōti Whenua Māori, nā reira i karangahia ai ia kia whakahaere take puta i te whenua. Hāunga tērā, ehara ia i te tangata tautoko i te Kōti; hei ko tāna, ko te Kōti kei te whakangaro i ngā whenua o te Māori me te rangatiratanga o te Māori.

I te tau 1891 ka tāpae tana kōrero ki te Kōmihana mō ngā Ture Whenua Māori (te Kōmihana Rees-Carroll) kia whakakāhoretia te Kōti Whenua Māori.

Ko te mahi nui rawa atu a Mangakāhia, ko tana mahi mā te Kotahitanga. I aru te rōpū nei kia whakakāhoretia te Kōti Whenua Māori me ngā ture whenua Māori katoa; ka whakatūria ngā komiti Māori ki te whakatau i ngā tautohetohe i raro i ngā tikanga a te Māori.

I whai anō a te Kotahitanga kia tū tētahi Pāremata Māori hei kāwanatanga mō te Māori ki ētahi taumata. E ai ki a Mangakāhia, kāore tēnei Pāremata e whakararu i te mana o te Kuini o Ingarangi, engari hei huarahi pea mā te Māori ki te whakahaere i ōna whenua, āna kaupapa. Ki tāna titiro, tiakina ai te mana motuhake o te Māori e te Tiriti o Waitangi me tekiona 71 o te Ture Kaupapa Taketake o 1852, e whai mana ai ngā tikanga Māori i ngā takiwā ko te nuinga o ngā tāngata he Māori.

I te tau 1892 ka pōtitia a Mangakāhia hei Pirimia o te Pāremata o te Kotahitanga. Ka tono ia kia tukua he pitihana ki te Pāremata o te koroni, e karanga ana kia whakakāhoretia ngā ture whenua Māori, i tua atu, mā te Māori anō e whakahaere ngā take a te Māori. Tatū rawa ki tōna matenga i te tau 1918, i te mahi tonu a Mangakāhia mā te Pāremata o te Kotahitanga.

I whānau mai a Rewi Maniapoto (?-1894) ki roto i a Ngāti Paretekawa, hapū o Ngāti Maniapoto. I ākona ia ki ngā tikanga, ki ngā kōrero tuku iho o tōna iwi. Ka ako ia ki te pānui me te tuhi i te mīhana Wēteriana i Te Kōpua.

He kaha tana tautoko i te Kīngitanga i te tekau tau atu i 1850. Ka whawhai tōna iwi ki te taha o ngā iwi o Taranaki i te 1860-61. I konei ka tipu te whakaaro ki a ia, ko te hiahia o te kāwanatanga kia turakina te rangatiratanga o te Māori, e tareka ai te tango i ōna whenua. Nāna te rahi o Ngāti Maniapoto me Waikato i whakatikatika ki te tautoko i te hunga kei te whawhai ki te kāwanatanga, hāunga ngā māharahara o ētahi o ngā rangatira o te Kīngitanga.

Ko Rewi tētahi o ngā kaingārahu i ngā riri ki te riu o Waikato i ngā tau 1863, 1864. Ahakoa te tini hōia, ka hau te rongo mō te māia, te tohungatanga o Rewi ki te matawhāura. I te riri ki Ōrākau, ka tono ngā hōia kia tuku a Rewi mā i ā rātou pū ki raro. Ka whakautua e Rewi tēnei tono me te kōrero rongonui, “Ka whawhai tonu mātou. Ake! Ake! Ake!”

Ka hingahinga rā ngā taua o te Kīngitanga i ngā pakanga ki ngā hōia. Taro ake, ka rere te Kīngi Māori me tōna iwi ki te rohe o Ngāti Maniapoto whakamarumaru ai. Ka hia tau e noho ana rātou ki reira. Ko Rewi tētahi o ngā rangatira nā rātou i whakaū, i whakawhānui Te Rohe Pōtae. Ka toro tēnei rohe ki ngā tahatika o te moana o Taupō ki te uru, ki te hikuwai o te awa o Wanganui. Kāore he mana i tua atu i tō te Kīngi i tēnei rohe.

Kia tae ki te paunga o te tekau tau atu i 1860, kua kite a Rewi e kore e taea e te riri te whakahoki mai i te mana o te iwi. Heoi, nō te tau 1878 kātahi anō ka mau te rongo me te kāwanatanga. Kāore i kaha raupatutia ngā whenua o Ngāti Maniapoto, heoi 1.2 miriona eka (tata ki te haurua miriona heketea) o ngā whenua o Waikato i raupatutia.

I te tau 1882 ka maunu a Rewi i te Kīngitanga. Ko te whakahau a te Kīngi kia kaua te iwi e whitiwhiti kōrero me te kāwanatanga kia ea rā anō te take o ngā whenua i raupatutia. Heoi, ka whakaae a Rewi ki ngā rūri whenua a te kāwanatanga ki roto i te Rohe Pōtae, ka whitiwhiti kōrero hoki ia mō te whakatakoto rerewē. Hei utu mō tēnei, ka tukua e te kawanatanga ētahi painga. Nā ngā mahi a Rewi ka tuwhera te Rohe Pōtae ki ngā hokonga whenua a te kāwanatanga, ahakoa tana ngana kia āta haere ngā hokonga, kia kaua e tino nui te whenua ka hokona. Whāia, ka memeha tōna awe. Ka mate ia i te tau 1894.

He rangatira a Hēnare Matua (?-1894) o te iwi o Ngāti Kahungunu. I te tekau tau atu i 1840 ka tūtaki tuatahi ia ki te Pākehā, i a ia ka whakarite i ētahi rīhi whenua mō ngā Pākehā noho whenua noa. I haina ia i te hokonga whenua mō Waipukurau i te tau 1851, heoi nō muri ka puta ana whakahē.

I te pueanga ake o te Kīngitanga, ka tautokona e Matua; ka whakahē hoki ia i ngā hokonga whenua. Ahakoa tērā, i te tau 1860 ka tū ia ki te taha o te kāwanatanga i ngā riri ki te Hauhau e ātete ana i te hoko o ngā whenua ki te Pākehā. Heoi anō, kāore ia i urutomo ki ngā whawhai.

Kia tae ki te tau 1871, kua puta te kōrero a Matua kia whakakāhoretia ngā hokonga whenua ki te kāwanatanga me ētahi atu i Te Matau a Māui, nā te mea he whānako aua hokonga. Taro ake, ka eke ia hei tangata nui i roto i te rōpū Whakahētanga Hoko Whenua, ko tōna pokapu kei Te Matau a Māui. I tipu ake te rōpū nei i te pōuri o te iwi Māori ki te maha o ngā hokonga whenua.

Ka titiro a Matua ki te Kōti Whenua Māori ānō kei te mahi te kōti mā ngā kaihoko whenua. I whakahau ia mā ngā rūnanga ā-iwi e whakahaere ngā whakaaetanga taitara me ngā hokonga whenua. Nā tēnei take me ētahi atu, ka whakatūria e te kāwanatanga he kōmihana uiui i te tau 1873. He maha ngā nawe i tāpaea e Matua ki mua i te kōmihana, hauwarea; kāore he whenua i whakahokia ki te iwi Māori.

Ka mahi haere a Matua kia tipu te rōpū Whakahētanga Hoko Whenua. I āwhinatia te kaupapa e ētahi atu iwi me ētahi Pākehā whai mana. Ka rite tana whakaputa i te kōrero, ko te ara o te ture te ara tika ki te rapu paremata, kāpā te ara o Tū. Kāore he mana o ngā rūnanga i raro i te ture. Hāunga tērā, tatū ki te tau 1875, he maha ngā take kei te haria ki mua i ngā rūnanga o Te Matau a Māui hei whakatau mā rātou. I tua atu, ka whakatumatuma ngā rūnanga i te mana o te Kōti Whenua Māori.

Tino kaha a Matua ki te mahi mō tōna iwi. Heoi, kia tae ki te pokapū o te tekau tau atu i 1870 ka ngoikore haere te kaupapa Whakahētanga Hoko Whenua, tae atu ki ngā rūnanga, nā te iti o te pūtea me te ngākau kōhatu o te kāwanatanga. Ka mate a Matua ki Heretaunga i te tau 1894.

He tino rangatira a Nene (? 1780-1871) nō Ngā Puhi, ā, he tino hoa moata nō te iwi Pākehā, ko ia hoki tētahi o ngā rangatira tuatahi kia iriiria e ngā mihingare o te hāhi Wēteriana, ko tōna ingoa iriiri ko Tāmati Waaka. Ka tiakina e ia ngā kaikauwhau o te hāhi Mihingare me ō te hāhi Wēteriana, ā, i āwhina nui hoki i a Te Pūhipi, te Rēreneti o Ingarangi.

Ko Nene tētahi o ngā tino kaitautoko i roto i te taukumekume i Waitangi mō te Tiriti, ko ia hoki tētahi o ngā rangatira tuatahi ki te haina. I te rangirua te wairua o te hui i tōna taenga atu. Heoi anō ka whakatau whakaaro ia mō ngā painga o te tuku i a Peretānia kia whakauru mai, mō te rangimārie me te rongomau, inā hoki he nui ngā Pākehā ture kore kua tae kē mai. Kua kā kē te ahi, ki ōna whakaaro, e kore e puritia e ngā rangatira o te taha Māori. Ahakoa tana kī me noho mai te Kāwana hei matua, hei kaiwhakawā, hei kaihohou hoki i te rongo, ki tana kōrero, me noho katoa mai ngā tikanga Māori, kaua hoki e tukua ngā whenua o te iwi Māori kia ngaro atu. Ko tana kauwhau te tino kōrero o ngā whiriwhiringa katoa, i huri mai ai te wairua o te hui ki te tautoko i te kaupapa.

I te pakanga o te tau 1845 ki a Heke rāua ko Kawiti, ka piri a Nene ki te taha Ingarihi, ā, ka tautokona, ka āwhinatia hoki e ia ngā ope matua o Ingarangi. He hoa hoki ia ki a Kāwana Kerei i muri. Anei ngā kōrero i tana kōhatu: “te hoa o te Kāwanatanga me te matua o te Pākehā".

I whānau mai a Hōne Heke Ngāpua i Kaikohe i te tau 1869. Ko Ngā Puhi tōna iwi. Tapaina ai ia ki tōna koroua a Hōne Heke Pōkai, i ātete rā ki te mana o te Karauna i te tekau tau atu i 1840, nāna hoki te pouhaki o Peretānia ki Kororāreka i topetope.

Ka kuraina a Ngāpua ki ngā kura Māori, ki te Kura o Tīpene i Parnell, Ākarana. Nō muri ka mahi ia hei karaka i tētahi tari rōia i Ākarana. I te tekau tau atu i 1880 ka kuhu a Ngāpua ki te Kotahitanga, he rōpū e whai ana kia whakahokia te mana motuhake o te Māori ki runga i ōna whenua, ki runga hoki i ētahi o ngā whakahaere, mā roto i tētahi Pāremata Māori.

I te tau 1893, i te wā e rua tekau mā aha noa iho ōna tau, ka kauhau a Hōne Heke ki te Pāremata o te Kotahitanga. Ka whakaatu ia i tōna mārama ki te ariā o te Kotahitanga, ki ngā take nui hoki kei mua i te iwi Māori.

Nā tōna tohungatanga ki te whiri kōrero, ka pōtitia a ia hei Mema Pāremata Māori mō Te Tai Tokerau i te tau 1893. I te tau 1894, nāna te Pire Tika Māori i tāpae ki mua i te Pāremata. E tono ana te pire mō tētahi kaupapa taketake mō te Māori, kia whakamanatia te Tiriti o Waitangi, kia tū hoki he Pāremata Māori. Ahakoa ngā tautoko mai a te maha o ngā iwi, kāore i ture te pire. Heoi, ka whai wāhi ētahi o ana whakaritenga ki ngā hanganga ture o muri, pērā i te Ture Kaunihera Māori o 1900.

I te tau 1898 nā Hōne Tōia i ārahi ngā Māori o te riu o Waimā i Te Hokianga kia kaua e utu i ngā tāke kurī me ētahi atu tāke nā te kāwanatanga me te kaunihera ā-rohe i uta ki runga i a rātou. Ka tonoa e te kāwanatanga āna hōia ki te tāmi i tēnei takahi i te ture. Ko te kuhunga atu tērā o Ngāpua ki te haukoti i te rerenga o te toto; ka tukua e Tōia mā ā rātou rākau ki raro. Ahakoa e ātetetia ana ngā reiti me ngā tāke i utaina, ko te pūtake kē o te riri, ko te whakatuma ki te mana o te Karauna. Koia anō tētahi o ngā wero whakamutunga i tēnei mana.

Ka pūmau a Ngāpua ki te Kotahitanga, tatū rawa ki tōna matenga tōmua i te tau 1909 i te mate kohi. E 40 tōna pakeke.

Nō Te Ātiawa a Wiremu Tako Ngātata, ā, ko tōna ingoa kārangaranga ko Wi Tako. He rangatira ia i whānau mai i te tīmatanga o te rau tau tekau mā iwa i Taranaki, ā, ka heke whaka-te-tonga ia me tōna iwi ki Raukawa Moana i te tau 1832. Ka hainatia te Tiriti o Waitangi e tōna matua i Te Whanga-nui-a-Tara i te marama o Āperira 1840. I whai wāhi anō a Wī Tako ki te whakanohonga iwi ki Te Whanga-nui-a-Tara, tae noa ki ētahi o ngā hoko whenua mūrere a te Kamupene o Niu Tīreni. Engari, nā ana kōrero taunaki ki te Komihana a Peina, i wherawheratia ai ngā hoko whenua moata, ka whakahētia ana mahi e ngā kaiwhakanoho whenua Pākehā. He mōhio ia ki te tuhi Māori, ā, ka whakamahia e ia te pene ki te tuhituhi i ana reta whakatakoto take, mō ngā whāinga tika o tōna iwi me ōna hiahia, ki ngā āpiha me ngā niupepa maha. I whakatakariri ia ki ngā mahi whakaiti me ngā kupu kaikiri a ngā kaiwhakanoho tuatahi i Aotearoa ki a ia, ā, koia tētahi i uru ki ngā whiriwhiri i Ōtaki i te tau 1853, i whakaarahia ai te kaupapa kīngitanga. Engari i mutu noa tana tautoko i te kaupapa Kīngitanga i ngā mahi hūmārie noa. I muri i te whakaekenga o Waikato e te Kāwanatanga i te tau 1863, ka unuhia e ia tōna ingoa i te taha Kīngitanga. Nō te tau 1872, ka tohua ia ki te Kaunihera Hanga Ture, ko ia tētahi o ngā Māori tuatahi kia tohua hei mema. Ka whakahētia e ia i reira ngā ture tūkino i te mana pupuru whenua o te iwi Māori. Ka mate ia i te 8 o Nōema i te tau 1887, i tōna kāinga i te Awakairangi.

He wahine whai mana a Niniwa-i-te-rangi nō te iwi o Ngāti Kahungunu. I whānau mai ia ki Te Wairarapa i te tau 1854. Nā runga i ana tohenga i te Kōti Whenua Māori, tōna reo tatakī, tōna matatau ki ngā whakapapa me ngā kōrero o tōna rohe, ka puea a ia hei kaiārahi mō ngā Māori o Te Wairarapa.

Ko ia tērā i āwhina kia tū te Pāremata o te Kotahitanga ki Pāpāwai i ngā tau o 1897 me 1898. Whāia, ka noho a ia hei ētita mō ngā nūpepa reo Māori, Te Puke ki Hikurangi me Te Tiupiri.

I te tekau tau atu i 1890 ka kake whakarunga tōna mana, ā, i te tau 1898 ko ia anake te wahine ka tāpae kōrero ki mua i te Komiti o te Pāremata mō ngā Take Māori, i rangahau rā i ngā ture whenua Māori. I te tau 1904 nā Niniwa i tautoko ā-pūtea te Maori Record, he nūpepa reo Pākehā e whakatairanga ana i te iwi Māori. Ka mate ia ki Hūpēnui i te tau 1929.

Nō nga iwi o Rangitāne me Ngāti Kahungunu a Nireaha Tāmaki. I whānau mai ia ki ngā tahatika o te awa o Manawatū i te pokapū o te tekau atu atu i 1830. Mōhiotia whānuitia ai ia mō tana okeoke kia pupuri i te poraka whenua o Mangatainoka, i ngana rā te kāwanatanga kia hoko mai hei whakatakoto rerewē.

Ka eke te tohenga nei ki tōna taumata i te tau 1894. I hokona e te Karauna ētahi wāhanga o te poraka o Mangatainoka mai i ētahi o te hunga whai pānga i tohungia e te Kōti Whenua Māori. Nā tētahi hapa i te wā ka rūria te whenua nei, ka kuhuna tētahi whenua e 5000 eka (2000 heketea) te rahi kāore anō kia kawea mā te Kōti. Ka taunaha a Nireaha i ēnei whenua hei whenua papatipu, i te mea kāore rā anō kia kawea ki mua i te Kōti Whenua Māori, ahakoa kua hokona e te kāwanatanga. Ka rongohia te take nei e te Kōti Pīra arā, Nireaha v Baker. Ka whai te kōti i te whakataunga o te take Wī Parata v Bishop of Wellington, ka whakapae te kōti mō te Māori he iwi “mohoao”, e kore e aro ngā Kōti ki āna tikanga. I tua atu, he take kāwanatanga ngā whitiwhitinga kōrero a te Karauna me te Māori mō te whenua, e kore e taea te arotake i raro i te ture.

I te tau 1900 ka pīra a Nireaha ki te Kaunihera Motuhake a te Kuini. Ka takahurihia te whakatau a te Kōti Pīra o Aotearoa. Kāore i arongia e ngā Rōra Ture ngā kōrero e mea ana kāore he tikanga a te Māori, me tā rātou kī anō he tōmuri rawa kia pēnei te titiro a ngā kōti o Aotearoa, i te mea kei roto tonu i ētahi ture o Aotearoa, tae atu ki ngā Ture Whenua Māori o ngā 1800, ngā kōrero mō ngā tikanga Māori. I tua atu, ka kī anō rātou he wāhi tonu tō te Kōti Pīra o Aotearoa ki ngā whakawākanga mō ngā whenua ka tukua ki te Karauna. Kāore rā i rata te rāngai ture o Aotearoa ki ēnei whakatau.

Ko te urupare a te kāwanatanga, ko te tāmi i te āheinga o te Māori ki te rangahau i ngā hokonga whenua a te kāwanatanga mā roto i ngā kōti. Hāunga tērā, he mea nui tonu te whakatau a te Kaunihera Motuhake a te Kuini, i te mea i whakaae ia i reira tonu ngā tikanga a te Māori mō te whenua – he pūnaha e tika ana kia arohia. Nā te whakawākanga nei i tiketike ai a Nireaha i te ao Māori, ahakoa te pau o ana moni. Nō te tau 1911 ka mate ia.

I whānau mai a Hōne Ōmipi i te tau 1854. He Pākehā tōna matua, nō Ngāti Maniapoto tōna whaea.

I te tekau tau atu i 1880 kei te tuki te mana o Kīngi Tāwhiao ki ngā rangatira o Ngāti Maniapoto pērā i a Rewi Maniapoto. Kāore a Kīngi Tāwhiao i hiahia whitiwhiti kōrero me te kāwanatanga, kia ea rā anō ngā take e pā ana ki ngā whenua. Ko te hiahia o Rewi me Ngāti Maniapoto, kia kimihia tētahi huarahi ki waenganui. Ka whakaae te kāwanatanga ki ētahi o ngā hiahia o Ngāti Maniapoto, kia ea ai tōna hiahia kia takoto he rerewē ki ngā whenua o Ngāti Maniapoto.

Nā te Ture Komiti Māori o 1883 i tuwhera ai te wāhi ki a Ngāti Maniapoto kia whitiwhiti kōrero me te kāwanatanga. Nā te ture nei i whakamana ētahi komiti Māori hei āwhina i ngā whakataunga taitara whenua a te Kōti Whenua Māori. Nā tō rātou kore mana, kāore i tautokona ēnei komiti e ētahi atu iwi. Engari anō a Ngāti Maniapoto, i ngana kia mahi tā rātou komiti.

Ko Ōmipi te heamana tuatahi o te komiti o Kāwhia. Me kī, koia tēnei te komiti whai hua rawa atu. Ahakoa tana tamariki, i tohungia a Ōmipi mō tana hinengaro koi me te pai o ana whitiwhitinga ki te Pākehā.

I te tau 1884 ko Ōmipi tērā i ngā whitiwhitinga kōrero mō te whakaaetanga o Kihikihi 1885. I te hiahia whenua te kāwanatanga mō te rerewē. Ki te whakaae a Ngāti Maniapoto ki tāna, ka tāpaea e te kāwanatanga ētahi painga ki mua i a Ōmipi me ngā rangatira. Ka nui ake te mana o te komiti o Kāwhia, ka whakatikatikahia ngā wāhi hē rawa atu o te Kōti Whenua Māori, ka puritia e te Māori te mana ki ngā rawa o raro i te whenua. Heoi, ko te mea nui, kāore e utaina te reiti ki runga i ngā whenua Māori kia ahuwhenuatia rawatia, kia rīhitia rawatia rānei.

Ka tōtara wāhi rua te Kīngitanga i tēnei. Ko te titiro i hua he painga i tēnei ritenga mō tētahi wā poto noa, ko te mate kē, kāore i tutuki te whakaaetanga kia whakatikatikangia te Kōti Whenua Māori. Tāria, ka rongo a Ngāti Maniapoto i ngā putanga rerekētanga o te kōti, pērā i ētahi atu iwi.

I te tau 1886, kua whakatūria a Ōmipi hei āteha o te Kōti o te Kaiwhakawā Takiwā rāua ko te Kōti Whenua Māori. Nō te tau 1920 ka hoki anō a ia ki te Kīngitanga, ka noho hei kaitohutohu mā Te Rata, te Kīngi Māori. Nō te tau 1927 ka mate ia.

Nō ngā iwi o Ngāti Toa, o Te Āti Awa a Wiremu Te Kākākura Parata. I whānau mai ia ki Kapiti i te tekau tau atu i 1830. I tana taiohinga haruru ana te whenua i ngā panonitanga nui ka pā mai ki te noho me te ora o te tangata. I te tekau tau atu i 1860 ka kuhu ia ki ngā kaupapa tōrangapū o te wā, ā, i te tau 1871 ka pōtitia ia hei Mema Pāremata Māori mō Te Tai Hau-ā-uru.

He māia a Parata ki ngā mahi tōrangapū; he reo tatakī, he tohunga ki te whiriwhiri kōrero. Ka rite ngā wā ka whakahau ia i te whare kikī ana i te Pākehā kia whakamana i ngā ture ka aro ki ngā hiahia me ngā tūmanako o te Māori. Hāunga tērā, kei reira anō ngā whakapae a ngā Māori e mea ana i tōna kakenga ki te Kaunihera Whāiti i te tau 1872, ka mutu tana hāpai i ngā take Māori.

I te wehenga o Parata i te Pāremata, ka whai wāhi ia ki ētahi kerēme whenua Māori i ngā kōti. Ka tū te kerēme nui i te tau 1877, ko Wi Parata v Bishop of Wellington, mō ētahi whenua nā Ngāti Toa i tuku ki te Pīhopa Mihinare hei whakatū kura Māori. Ka whiwhi te Hāhi i tētahi pito whenua mai i te Karauna i te tau 1850, heoi, kāore i whakatūria he kura.

Ka tono a Parata kia whakahokia ngā whenua o Ngāti Toa. Ka puta te whakatau rongonui a te Kaiwhakawā Matua a James Prendergast e mea ana he iwi mohoao te iwi Māori, kāore ōna ture hei aronga mā tētahi Kōti. I tua atu, ka kī ia, kāore he mana ā-ture o te Tiriti. Ka mate a Parata i te tau 1906.

Heke ai a Wiremu Pere i ngā kāwai o Te Aitanga a Māhaki, o Te Whānau a Kai, o Rongowhakaata, o te Pākehā. I whānau ia ki Tūranganui-a-Kiwa i te tau 1837. I te tau 1865 ka mura ngā ahi o te riri ki Te Tai Rāwhiti. Ka kuhu a Wī Pere ki te taha o te kāwanatanga. Heoi anō, ka tohe ia mō ngā Māori o Tūranganui-a-Kiwa ka whiua ki Wharekauri kāore he whakawākanga, me te kimi huarahi a te kāwanatanga ki te tango i ō rātou whenua.

I te marama o Hūrae i te tau 1868 ka rere a Te Kooti mā i Wharekauri. Ko Wī Pere tētahi i te taua o te kāwanatanga i tukua kia whai i a ia, ahakoa tana pukuaroha ki a Te Kooti. Ka ātete ia i ngā raupatunga whenua ka whai i tēnei riri.

I te tekau tau atu i 1870 ka tautoko a Wī Pere i te rōpū Whakahētanga Hoko Whenua, e aru ana ki te huripoki i ngā hokonga whenua hīanga. Kāore hoki ia i whakaae ki te Kōti Whenua Māori me tana tuku whenua ki te tangata takitahi; ko tāna i whakapono ai, me noho kē ngā whenua ki raro i ngā whakahaere o te whānau, o te hapū. Nā ēnei kaupapa nui āna, ka kake a ia hei rangatira whai mana i te rohe.

Whāia, ka ngana a Wī Pere ki te āwhina i ētahi atu Māori kia whakamatara i ngā ture whenua Māori whīwhiwhi, me ngā taumahatanga ka puta i te taitara whenua takitahi. I rapu huarahi ia e tareka ai he pūtea hei whakapai, hei whakamahi i ngā whenua. Mai i te tau 1880 ka huri rāua ko W. L. Rees, he rōia mō te rōpū Whakahētanga Hoko Whenua, ki te whakawherewhere i te rahi o ngā Māori o Te Tai Rāwhiti kia tukua ētahi o ō rātou whenua ki tētahi kaitiaki whenua. Ka hokona, ka rīhitia rānei ētahi o ngā whenua, ko te moni ka puta hei utu i te whakawhanaketanga o ngā whenua ka toe. Heoi, ka hinga te kaupapa, nā te paheketanga o te ōhanga me te taraweti o te hunga tōrangapū.

Hāunga tērā, i pumau tonu a Wī Pere kia whakahaerehia, kia pāmutia e ngā Māori ō rātou ake whenua. Ka whānui ngā tautoko mōna; waihoki, ka kuhu ia ki te Pāremata hei Mema Māori mō Te Tai Rāwhiti i te tau 1884. Ka kaha tana whakahē i ngā mahi a te Kōti Whenua Māori, me te korero ki ngā tāngata takitahi kāpā te hapū, whānau, iwi rānei. I tautoko ia i te whakaaro ki te tuku mā ngā hapori Māori e whakahaere ō rātou whenua mā roto i ētahi “komiti poraka” ka pōtitia.

I te tau 1887 ka hinga ia ki a Timi Kara. Ka hoki anō a Wī Pere hei Mema Pāremata i te tau 1894. Ka ātete anō ia i ngā kaupapa here a te kāwanatanga e pā ana ki ngā whenua o te Māori. Ka puta tana kōrero kia kaua e manaakitia te Kōti Whenua Māori, kia kati te hoko me te rīhi whenua. Ka whakahau tonu ia kia nui ake te mana whakahaere o te Māori i runga i ōna anō whenua. Ka kuhu ia ki te Kotahitanga e karanga ana kia tū he Pāremata Māori, kia whakakorehia ngā ture whenua Māori, kia whakamanatia te Tiriti o Waitangi.

Ka hinga a Pere i te pōti o te tau 1905 ki a Āpirana Ngata. I te tau 1907 ka tohungia ia ki te Kaunihera Ture, ā, tae rawa ki te tau 1912. Ka mate ia i te tau 1915.

Nō Ngā Puhi a Pōmare II, ko tōna ingoa i tōna taitamarikitanga ko Whiria. I whānau mai ia i te wāhanga whakamutunga o te rau tau tekau mā waru. Ka tupu a Pōmare hei rangatira ingoa nui i Pēwhairangi ki te tonga i te tekau tau mai i 1830. He tangata mōhio ki te whakahaere hokohoko ki ngā kaipuke Pākehā, he kaihoko waipiro, mīti poaka, taewa, papa rākau hoki. Ko tētahi o ana umanga ko te tuku i ngā wāhine mōkai hei kairau, ā, i āwhinatia hoki e ia te mahi petipeti.

E 3000 ōna toa hāpai rākau i te pakanga ki a Tītore i te tau 1837, engari i muri i te toru marama kāore tētahi taha i toa ki runga ake i tētahi. I kitea taua pakanga e Te Hopihona i runga i te manuao, i te Rattlesnake. I haere tana pūrongo, ngā reta a Te Pūhipi me tētahi pitihana nā ngā mihingare ki ngā mana i Ingarangi, ā, ka noho ēnei hei take mō te taenga mai o te mana o Ingarangi ki Aotearoa ā tōna wā.

Ka hainatia e Pōmare te Tiriti o Waitangi i te 17 o Pēpuere 1840, ā, ka kawea e ia ngā whakaaro o Tirarau rāua ko Kawiti kia haina i te marama o Mei. Engari tērā anō ngā āhuatanga o te mana o Ingarangi kāore i pai ki a ia. I whakamutua ngā tāke i ngā kaipuke kua riro mai i a ia mō ētahi tau maha. Tuarua i rite anō ōna māharahara ki ētahi atu rangatira mō te pānga o te whakahaere o te Karauna ki tō rātou mana Māori motuhake. Ka noho taha kore a Pōmare i te werohanga a Hone Heke rāua ko Kawiti ki te mana o Ingarangi i ngā tau 1844-46. Ko ngā reta atu i Pōmare ki a Pōtatau Te Wherowhero i kīia he mahi taupoki i te mana o te Kuini, ā, ka mauheretia ia i te marama o Āperira 1845, ka whakamararatia tōna iwi, ka tahuna hoki tōna pā. Ka haria ia ki Tāmaki-makau-rau, ā, i runga i te kupu tautoko a Tāmati Waka Nene i a ia, ka whakawhiwhia ki tētahi poti hei kapiheihana mō te tūkinotanga i a ia. Ahakoa i whakaritea e ia tētahi ope hei āwhina i te pakanga ki a Heke, ka kōunu ia ki waho i mua atu i te pakanga ki Ōhaeawai i te 1 o Hūrae 1845. Engari he takawaenga whai mana ia i ngā kōrero mō te maunga-ā-rongo.

Ka noho a Pōmare i ōna tau whakamutunga i roto i te rangimārie. I whakaae ki te takawaengatanga o te Kāwanatanga i tētahi tautohe nui mō te whenua, ā, i ngā tau whakamutunga ōna ka huri hei Karaitiana. I mate ia i te marama o Hūrae, o Akuhata rānei i te tau 1850.

I whānau mai a Hōri Kerei Taiaroa (?-1905) i te kūrae o Ōtākou. Nā tētahi mihinare ia i ako ki te pānui me te tuhituhi. Ko Te Mātenga Taiaroa tōna matua, he rangatira whai mana o Ngāi Tahu. I te Pēpuere o te tau 1862 ka takoto te kōrero a Mātenga Taiaroa “ki taku iwi, ki taku hapū, ki taku tama”. I whakahau ia i te iwi ki te whaiwhai ake i ngā kī taurangi a ngā āpiha hoko whenua a te kāwanatanga i te hokonga o ngā whenua nui rawa o Ngāi Tahu i roto i ngā rua tekau tau ka taha. Ka pau te kaha o Taiaroa ki te whakatutuki i tēnei hiahia o tōna matua.

I te tau 1866 ka tīmata tana rapu paremata mō te whenua rāhui o Princes Street i Ōtepoti. I te tau 1871 ka pōtitia ia ki te Pāremata hei Mema Māori mō Te Tai Tonga. I a ia i te Pāremata, me te Kaunihera Ture i muri mai, ka whakaputa kōrero ia mō te maha o ngā kaupapa. Heoi, ka noho ko ‘Te Kerēme’ a Ngāi Tahu tana take nui.

I te tau 1879 ka whakatūria te Kōmihana a Smith rāua ko Nairn hei arotake i ngā nawe o Ngāi Tahu. Nā Taiaroa i whakarite, i whakatakoto ngā kōrero a Ngāi Tahu ki mua i te Kōmihana. Heoi, ka kotia ngā mahi a te Kōmihana i mua i te whakatakotoranga o tana pūrongo. E ai ki te tumu kōrero a Harry Evison, ahakoa te kotinga o ngā mahi a te Kōmihana, ka noho ngā kōrero i kohia e Taiaroa hei taonga kāmehameha mā Ngāi Tahu.

Nā ngā tohetohe a Taiaroa, i te tau 1886 ka tonoa a Alexander Mackay, kaiwhakawā o te Kōti Whenua Māori, ki te titiro mēnā kua noho whenua kore a Ngāi Tahu i te hokonga o ōna whenua e te kāwanatanga me te whakaritenga o ngā whenua rāhui pakupaku rawa. Ka puta tana pūrongo e mea ana, he iwi rawakore, he iwi whenua kore a Ngāi Tahu. Me whakarite he whenua 186,000 eka (e 75,000 heketea) mō rātou e tutuki ai ō rātou hiahia i taua wā tonu me ngā rā hoki kei te tū. I rāhuitia he whenua mō Ngāi Tahu; ko te raruraru kē, he whenua tawhiti, he whenua tītōhea. I tana Pūrongo mō Ngāi Tahu i te tau 1991, ka kōrero te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi mō te kore take o ngā “whenua rāhui mō ngā Māori whenua kore”. Kīia ai e te pūrongo ngā ritenga a te kāwanatanga mō ēnei whenua, he “rūkahu kino”. Kāore i whakatinanatia e te kāwanatanga ngā tūtohunga a Mackay; ka whiua a Ngāi Tahu kia rongo tonu i te kino.

I te tau 1905 ka mate a Taiaroa. Kia hipa te 93 tau, kātahi anō ka tutuki te whakahau a tōna matua o te tau 1862, i te whakamanatanga o te Ture Whakatau i te Kerēme a Ngāi Tahu i te tau 1998.

Nō te iwi o Ngā Puhi a Hirini Taiwhanga. I whānau ia ki Pēwhairangi i te tau 1832, 1833 rānei. Ka kuraina ia ki te kura mīhana i Waimate me te Kāreti o Hato Hoani i Ākarana. Nō muri ka mahi ia hei kāmura, hei kairūri, hei kura māhita hoki.

Atu i te pokapū o te tekau tau atu i 1870 ka hau te rongo mōna i ngā hui ā-iwi, e whakahē ana i ngā kaupapa here a te kāwanatanga, e whakahau ana kia whakarongohia ngā nawe o te iwi Māori i raro i te Tiriti o Waitangi. Ka nui haere ngā tautoko a te iwi Māori mōna.

I te tau 1882 ka kawea e ia tētahi pitihana ki a Kuini Wikitōria, e karanga ana kia hurihia ngā ture ka takahi i te Tiriti o Waitangi, kia tū tētahi Pāremata Māori hei tāmi i te apu whenua a te kāwanatanga. Kāore i whakaaetia kia tūtaki a Taiwhanga mā ki te Kuini, tūtaki kē rātou ki a Eara Kimberley, te Hekeretari mō ngā Koroni. Ka whakahē ia i te kōrero e mea ana he kawenga ō te Karauna mō Niu Tīreni, ki tāna, kua tū kē a Niu Tīreni hei koroni motuhake.

Ahakoa ēnei pōraruraru, i te tau 1883 ka taka a Taiwhanga i tana pitihana tuarua. Kei tana pitihana tuarua e tono ana kia whakamutua te Kōti Whenua Māori, mā tētahi rūnanga rangatira tōna tūranga hei whakakapi. I tua atu ka tono kia hoki te mana ki te takutai me ngā tauranga hī ika ki te Māori. Ka whiua anōtia tēnei o ngā pitihana.

I te tau 1887 ka pōtitia a Taiwhanga hei Mema Pāremata Māori mō te Tai Tokerau. Ka pau tana kaha kia puritia e te Māori ōna whenua. Nō te tau 1890 ka mate ohorere ia.

He wāhi nui tō ngā mahi a Taiwhanga ki te whakaohooho i te iwi kia whakakotahi; whāia, ko te whakatū a ētahi atu i te rōpū te Kotahitanga i te tīmatanga o te tekau tau atu i 1890.

E ai ki te kōrero, i whānau mai a Karaitiana Takamoana (?-1879) ki Te Wairarapa. Ko Ngāti Hawea te hapū, ko Ngāti Kahungunu te iwi. He toa ia i ngā Pakanga Mau Pū o te tekau tau atu i 1820. I ākona ia ki te pānui me te tuhi i te kura mīhana o William Colenso (Te Koroneho). Whāia, ka tū a Takamoana he rangatira whai mana.

I te tau 1851 ka whai wāhi ia ki te hokonga o ngā poraka whenua o Waipukurau me Ahuriri (hui katoa e 600,000 eka (e 242,000 heketea), tae rawa ki te wāhi e tū nei te tāone o Nēpia) ki a Te Mākarini (Donald McLean) te āpiha hoko whenua a te kāwanatanga. Ko te wawata o Takamoana rātou ko ngā rangatira o Ngāti Kahungunu i te hokonga, ka whakatūria he tāone, ka tuwhera ngā kaupapa tauhokohoko. I ngā tekau tau o 1850, o 1860, kei te kaha tonu tana hokohoko whenua. I te muranga o ngā ahi o te riri ki Te Tai Rāwhiti, ka tū a Takamoana ki te taha o te kāwanatanga, ka kuhu ki ngā pakanga ki ngā Hauhau, ki a Te Kooti hoki.

Taka rawa ki te paunga o te tekau tau atu i 1860, kua kawa a Takamoana ki te hoko whenua. Ka āwangawanga ia mō ngā tikanga hoko whenua a te kāwanatanga me ētahi atu. Hei tauira, ka pōuri ia mō ngā taumahatanga ka utaina ki runga i ngā Māori pērā i a ia, kei te nui ā rātou nama ki ngā tāngata whakahaere toa o te rohe.

I te tau 1871 ka kuhu ia ki te Pāremata hei Mema mō te tūru Māori o Te Tai Rāwhiti. Nō tana matenga rā anō i whakawāteatia ai tēnei tūranga. I taua wā anō kei te tipu te rōpū Whakahētanga Hoko Whenua ki Te Matau a Māui. Ko tā rātou whāinga kia whakakāhoretia ngā hokonga whenua i whakapaetia he whānako. I te tīmatanga kāore a Takamoana i tautoko i te rōpū, i tana whakapono ko te Pāremata kē te taumata hei whakatika i ēnei raruraru.

I te tau 1972 ka whai wāhi a Takamoana ki te whakatūranga o tētahi kōmihana arotake i ngā whenua i hokona i Te Matau a Māui. I tana mōhio kāore e whakahokia mai ngā whenua, ka huri a ia ki te tautoko i te rōpū Whakahētanga Hoko Whenua. Ka whakapau kaha, whakapau moni ia mō te kaupapa. Ka mate ia i te tau 1879.

I whānau a Āperahama Taonui i te takiwā o te tau 1816. Ko tōna hapū ko Te Popoto, ko tōna iwi ko Ngā Puhi. Ko te whakaaro i haina ia i te Tiriti o Waitangi i raro i te ingoa Āperahama Tautoru. Ka whawhai ia i te taha o Wāka Nene me te kāwanatanga ki a Hōne Heke i ngā riri i te Tai Tokerau i te 1844-45. Ka taotū ia, ka kawea ki Tāmaki-makau-rau okioki ai. I reira ka tūtaki rāua ko Kāwana Kerei; whakamihi ana a Kerei mō te ahua o Taonui.

I te tau 1859 ka eke a ia hei āteha i raro i te Ture Whakawā ki ngā Takiwā Māori 1858. I te tau 1862 ko ia tērā i tētahi rūnanga ā-iwi nā te kāwanatanga i whakatū ki te rohe. Ka kuhu ia ki ngā kaupapa tōrangapū; hei ētahi wā kua puta ōna whakaaro mā roto i ana kitenga. Ka pūmau a Taonui kia tau te rangimārie. Ki tāna i titiro ai, he ritenga tapu te Tiriti o Waitangi, ko ia te pūtake o te mahinga tahitanga a te iwi Māori me te Pākehā. Ka hipa te wā, ka hōhā a ia ki te kaha kore o te rūnanga me te whakanoho i te Māori ki waho o ngā whakataunga kaupapa.

Kia tae ki te tōmuritanga o te tekau tau atu i 1860 kua hau te rongo mō Taonui hei matakite, hei kaiwhakaora tangata. Kua kore kē ōna whenua. I ngā tau tōmua o te tekau tau atu i 1870 ka tukua e Te Uri-o-Hau tētahi pito whenua ki a ia i te tonga o Tākiwira; ki reira tīmataria ai tōna hapori whakapono.

I te tekau tau atu i 1890 ko ia tētahi nā rātou i whakatū te Kotahitanga, e whai ana kia whakamanatia te Tiriti o Waitangi, kia whakakāhoretia ngā ture whenua Māori, kia tareka e te Māori te whakahaere i a ia mā roto i tōna ake Pāremata. I te tau 1881, i te whakatuwheratanga o te whare rūnanga a Te Tiriti o Waitangi, ki Te Tii, i Waitangi, ko ia tētahi o ngā mōrehu ruarua nā rātou te Tiriti i haina. Ka mate ia i te tau 1882.

Nō Ngāti Tamaterā me Ngāti Maru a Tāraia Ngākuti Te Tumuhuia (?-1872). Ko Tūmatauenga te atua ārahi i a Taraia i ōna rā, mate rawa. He rangatira ia nō te “ao kōhatu”, hei aha māna te Pākehā me tōna ao. I te kawenga a Thomas Bunbury i te Tiriti o Waitangi ki Hauraki, kāore a Taraia i haina. Mai i taua wā, ki te pā he raruraru ki a ia, māna tonu e whakatikatika i runga anō i ngā tikanga o tua whakarere.

I te tau 1842 ka whakaekengia e Tāraia a Ngāi Te Rangi, iwi o Tauranga. Kua roa e mauāhara ana ēnei iwi, a Ngāi Te Rangi me Ngāti Tamaterā, tētahi ki tētahi. Ka whakamatea, ka mauherea ētahi o Ngāi Te Rangi, kainga ana ētahi. I te weronga mai a ngā āpiha a te Karauna mō tēnei mahi, ko te whakautu a Tāraia pēnei; kāore ia i haina te Tiriti o Waitangi, nā reira ko wai te kāwana ki te aruaru he aha āna nekeneke, me te mea anō, kāore i whara he Pākehā i tēnei mahi. Heoi, nō muri mai ka whakaae ia ki te whakataunga a te Karauna i te raruraru. Ka tukua ngā mauhere, ka whakawhiwhia tētahi paremata ki ngā Māori o Tauranga.

Nā tēnei raruraru me ētahi atu i taua wā, ka wānanga ngā āpiha o te kāwanatanga mēnā ka āhei i raro i te ture te pakanga ki ngā Māori kāore i haina i te Tiriti. He whakaaro tō tēnā āpiha, he whakaaro tō tēnā āpiha. I te mutunga, ka whakatau te Tari mō ngā Koroni kei raro ngā Māori katoa i te maru o Peretānia, tae rawa atu ki te hunga kāore i haina i te Tiriti. Heoi, nā te tokoiti o ana pirihimana, ana hōia, me uaua ka whakapūmautia te ture Peretānia. Nā reira, ka pā ana te raruraru, ka huri kē te Karauna ki te kōrero mō te tika, mō te hē hei tāmi i ngā mahi kino; ki te tipu he tautohenga ā-iwi, kāore te Karauna mō te kuhu kau noa.

Tatū ki te tau 1850 ko Tāraia te rangatira nui o Ngāti Tamaterā, o Ngāti Maru. Ahakoa tana ngana ki te aukati i te keri koura ki te rohe o Hauraki, hauwarea. I te tekau tau atu i 1860, ka tautoko a Tāraia i te Kīngitanga, ahakoa te mea kua koroua rawa ia ki te whawhai. I roto tētahi taua o Ngāti Maru i ngā riri ki te riu ki Waikato, nā Tāraia hoki tētahi kāho paura i tuku ki a Kīngi Tāwhiao. Ka mate ia ki Pārāwai i te tau 1872. E ai ki te kōrero, neke atu i te 80 tana pakeke.

I whānau mai a Hōne Mohi Tāwhai i te tau 1827, 1828 rānei ki Te Hokianga. Tekau mā rua pea tōna pakeke ka hainatia e tōna matua te Tiriti o Waitangi. Kāore noa iho i roa ka tū a ia hei kaiārahi o te iwi.

I te tekau tau atu i 1860 kei roto ia i tētahi rūnanga he mea whakatū nā Kāwana Kerei. Whāia, ka whakaingoatia a Tāwhai hei āteha mā te Kōti Whenua Māori. Kia tae ki te pokapū o te tekau tau atu i 1870 kua kore a ia e whakapono ki te Kōti Whenua Māori, kua karanga kē ia kia hoki te mana o ngā whenua me te mana hoko ki te Māori.

I te tau 1879 ka kuhu a Tāwhai hei Mema Pāremata Māori mō Te Tai Tokerau. Kāore i ārikarika tana kuhu ki ngā tautohetohe e pā ana ki te noho a ngā iwi. I ngā tau o 1881 me 1882, nāna i kōkiri tētahi Pire Whakamana i ngā Komiti Māori e mea ana ki te here i te Kōti Whenua Māori, ki te tuku ki te Māori te whakataunga o ngā taitara whenua. Ka nui ngā whakarerekētanga, kātahi anō te kāwanatanga ka tautoko i te pire e mea ana me aro noa iho te Kōti Whenua Māori ki ngā tūtohu a ngā Komiti Māori. Otirā, kāore i tino aro atu te Kōti ki ngā tūtohu a ngā Komiti Māori nei e mate ana i te kore pūtea. He komiti ēnei kāore he niho.

I te tau 1884 ka wehe a Tāwhai i te Pāremata. Kia tae ki te paunga o taua tekau tau, kua kore ia e whakapono ka puritia tonutia te mana o te Tiriti o Waitangi me ngā tika a te Māori e te Pāremata kikī ana i te Pākehā. Whai anō ka huri a ia ki te tautoko i ngā kaupapa tōrangapū a te Māori. Nāna i āwhina te whakatūnga o te Kotahitanga, te Pāremata Māori e whai ana kia whakakāhoretia te Kōti Whenua Māori me ngā ture whenua Māori, kia whakamanatia hokitia te Tiriti o Waitangi. Ka mate a Tāwhai i te marama o Hūrae i te tau 1894.

Nō Ngāti Mahuta, iwi o Tainui, a Tāwhiao. Ka whānau ia i te whakamutunga o ngā riri mau pū i waenganui i ngā iwi o Waikato me Ngā Puhi. Ahakoa he Karaitiana, i ākona ia ki ngā karakia, ki te kawa o ngā iwi o Tainui. He matakite ia. Ko tōna matua a Pōtatau te Kīngi Māori tuatahi. I tōna matenga i te tau 1860, ka kake a Tāwhiao hei kīngi, hei oranga wairuatanga mō tōna iwi. Mō ngā tau e 34 ka whai, ko ia te kīngi Māori. Ka noho ngā tau tōmua o tōna kīngitanga ko ngā tau tutetute nui i te hītori o te noho a te Māori me te Pākehā ki Aotearoa.

Nā te urutomo, te hingatanga i roto i ngā pakanga, te raupatu o ngā whenua 1.2 miriona eka o Waikato, ka rere a Tāwhiao me tōna iwi ki te Rohe Pōtae whakamarumaru ai. He maha ngā tau ka noho rātou ki reira.

Ahakoa ngā hui i tūtū ki ngā minita me ngā āpiha a te kāwanatanga, kāore he hua i puta. Ko te kupu a Tāwhiao, i riro whenua atu me hoki whenua mai. Kāore i manaakitia tēnei hiahia ōna e te kāwanatanga. Nō te tau 1881 rā anō tukua ai ngā patu a Tāwhiao me tōna iwi, ka hoki rātou ki tō rātou kāinga i Waikato. Engari ka rapua tonutia he paremata mō ngā whenua i raupatutia, ā, ka nui atu ngā tautoko mō te Kīngitanga.

I te tau 1884 ka ārahina e Tāwhiao tētahi tira ki Ingarangi ki te kawe pitihana ki a Kuini Wikitōria. Ka tono ia kia tū he Pāremata Māori, tētahi kōmihana hoki hei rangahau i ngā whenua i raupatutia. I kaha ia ki te whakaputa i te kōrero, kāore te Kīngitanga i te hiahia kia noho wehe, ka arongia tonutia te mana o te Kuini. I ngana ia kia whakakotahi te iwi Māori, e pakari ake ai te tono i ngā manaakitanga a te Kuini. Ki tāna titiro, taea noatia ai te haere ngātahi o te Kīngi me te Kuini, ko te Atua ki runga. Ka whakahokia te pitihana a Tāwhiao ki te kāwanatanga o Aotearoa; kāore i arongia.

Ka mahi tonu a Tāwhiao kia rongohia ngā āwangawanga o te iwi Māori, ka pitihana tonu ia i te kāwanatanga. Nāna ka tū Te Kauhanganui, arā te Pāremata Māori. Ka mate ia i te tau 1894.

Nō te iwi o Ngāti Te Whatu-i-apiti o Ngāti Kahungunu a Te Hāpuku (?-1878). He rangatira nui ia ki Te Matau a Māui. I tōna ohinga i te wā o ngā pakanga ā-iwi, ka hopukina, ka mauria ia hei mauhere e ngā iwi o Waikato mō tētahi wā.

I te tau 1835 ka haina ia i te Whakaputanga o te Rangatiratanga o Niu Tīreni. Koinā te take, i te heringa a Meiha Bunbury i te Tiriti o Waitangi ki Te Matau a Māui i te tau 1840, ka tika tōna ara ki a Te Hāpuku ki te haina. I te tīmatanga, kāore ia i tautoko te Tiriti, i te mea hei tāna, nā tō rātou tautoko, kua noho a Ngā Puhi hei “taurekareka”; heoi, nō muri ka haina ia.

I te tōmuatanga o te tekau tau atu i 1850, ka pūmau a Te Hāpuku ki a Te Mākarini (Donald McLean), te kōmihana hoko whenua a te kāwanatanga. Nā Te Hāpuku ia i āwhina ki te hoko i ētahi whenua nui ki Te Wairarapa, ki Te Matau a Māui. I hīkaka ia ki te hoko whenua, nā runga i te tūmanako ki te tau te noho a te Pākehā, ka whai hua te iwi, ka tipu ngā tauhokohoko. Ka titiro a Te Mākarini ki a Te Hāpuku ānō nei ko ia te rangatira nui o te rohe. Ka noho a Te Hāpuku hei āpiha hoko whenua mā te kāwanatanga. Nā tēnei, ka tipu te raruraru ki ētahi atu rangatira o Te Matau a Māui e whakakeke ana kia hoko whenua, me tā rātou kī, he rite, he nui ake rānei ō rātou mana i te mana o Te Hāpuku.

Ka whakatenetene tonu a Te Hāpuku ki te hoko whenua. Hei ētahi wā, kāore ngā tāngata kei te noho i runga i te whenua i te mōhio kei te hokona aua whenua e Te Hāpuku, ahakoa ō rātou pānga ki te whenua. Whai anō ka pakaru te riri i te 1857-58. Nā Te Mākarini te rongo i hohou i te marama o Hepetema o te tau 1858.

I ātete a Te Hāpuku ki te Kīngitanga, i whawhai ia ki ngā Hauhau, i whawhai ia ki a Te Kooti. Nō muri ka huri ia ki te tautoko i te kaupapa Whakahētanga Hoko Whenua, i ngana ki te unu i ngā hokonga whenua i whakaarohia he whānako. Ka mate ia i te tau 1878.

I whānau a Iwikau Te Heuheu Tukino III, ariki o Ngāti Tūwharetoa o Taupō mai i 1846 ki 1862, i ngā tau whakamutunga o te rau tau tekau mā waru. He toa tūtū taua ia rite tonu ki tana tuakana ki a Mananui, ariki o mua atu i a ia.

I te marama o Hānuere 1840, ka haere ia ki Pēwhairangi i te taha o te kaikauwhau o Te Karuwhā, ki te hui nui mō te Tiriti o Waitangi. He pai katoa ki a ia ngā whakamārama a Te Karuwhā mō te Tiriti, ā, ka tahuri rāua ko tana hoa a Te Korohiko ki te haina, ahakoa kāore ō rāua mana haina mō te katoa o Ngāti Tūwharetoa. I ētahi marama i muri mai, i te whakawhitinga kōrero mō tētahi kape o te Tiriti i Rotorua, ka turakina e te tuakana e Mananui te hainatanga a te teina. Engari kei te noho tonu te hainatanga o Iwikau ki te kape o te Tiriti i hainatia i Waitangi. I whakahoa atu a Iwikau ki a Kāwana Hori Kerei i ana hāereere ki Tāmaki-makau-rau, ā, i te tau 1850 ka haere tahi rāua i Tāmaki-makau-rau ki tōna kāinga i Pūkawa, i te moana o Taupō. Ka whakawhiwhia a Iwikau ki tētahi kara, he āhua rite tonu ki te kara i hoatu e Kīngi Wiremu IV o Ingarangi ki ngā iwi o Te Tai Tokerau i te tau 1834, hei tohu mō tōna piripono ki te Kuini.

I te tekau tau mai i 1850, ka anga a Iwikau ki te whakamāriri i te whakahē nui o te iwi Māori, otirā ki te tautoko i ngā whawhai a te Māori mō te ngaromanga o te whenua. Ka karangatia e ia tētahi hui nui ki Pūkawa i te tau 1856 ki te whakahē i ngā hoko whenua. He tino kaihāpai i te mana Māori motuhake, ā, ka tautokona hoki e ia te mahi whakatū kīngi. I tū ia ki te tautoko i te pōtaetanga o Pōtatau Te Wherowhero o Waikato hei Kīngi i Ngāruawāhia i te tau 1858. Nō te kānga o te ahi o te pakanga i Taranaki i te tau 1860, ka whakamātau ia ki te pupuru i a Ngāti Tūwharetoa kia kaua e whakauru ki te pakanga. Ko tōna wehi nui kei riro ngā whenua o tōna iwi.

Ka mate ia i te marama o Oketopa 1862.

I whānau mai a Horonuku Te Heuheu Tūkino i te tekau tau atu i 1820 ki ngā tahatika o te moana o Taupō. Ko Ngāti Tūwharetoa tōna iwi. I te tekau tau atu i 1850 ka pūmau tana tautoko i te Kīngitanga.

I te tau 1862 ka mate tōna matua kēkē, a Iwikau, ka ara ko Horonuku hei ariki o Ngāti Tūwharetoa. I te tau 1863 ka whakahau a Kerei kia urutomokia te riu ki Waikato. Ko te aranga ake tērā o Te Heuheu ki te whakatutuki i te kupu taurangi a Iwikau ki te Kīngi Māori. Nāna i ārahi te ope taua o te iwi i haere ki te āwhina i ngā iwi o Waikato.

Ka hinga a Waikato, ko te hokinga tērā o Te Heuheu ki tōna kāinga. Nō muri ka rere ngā whakapae mōna he haumi nā Te Kooti, heoi, ko tāna, nā Te Kooti kē a ia i kahaki. Nā tana awe i te ao tōrangapū kāore te kāwanatanga i āta tirotiro i tēnei whakapae, ā, kāore hoki he whenua o Ngāti Tūwharetoa i raupatutia.

I te tau 1882 ka tukua e Ngāti Tūwharetoa ōna whenua ki te Rohe Pōtae, i runga i te tūmanako mā tēnei e ārahi atu ngā Pākehā e whakatata mai rā; i tua atu he tohu tēnei mō te tautoko a te iwi i te Kīngitanga. Heoi, i te tau 1885 ka tangohia e Te Heuheu a Tūwharetoa ki waho o tēnei whakaaetanga, ka tono kia kuhu te Kōti Whenua Māori me ana mahi ki roto i te rohe o Ngāti Tūwharetoa.

Tērā tētahi wā e noho ana te Kōti Whenua, ka tū ake a Te Keepa Te Rangihiwinui - rangatira o Muaūpoko/Ngāti Apa/Wanganui, hoariri o Te Kooti – ki te taunaha i te tonga o te moana o Taupō i runga i te take raupatu. I tana kī ake kei te mura tonu ana ahi kā ki te whenua, ka huri a Te Heuheu ka tohu ki te tihi o Tongariro (te maunga tapu o Ngāti Tūwharetoa) e tuku auahi mai rā me tana kī, “Arā taku ahi”. Whakawhiwhia ana ngā whenua katoa ki a Ngāti Tūwharetoa.

I te wā ka kōtitia te whenua, ka whakaaro a Te Heuheu – i runga i ngā akiaki a Te Paranihi, te Minita mō ngā Take Māori – ko te huarahi pai hei tiaki i ngā maunga tapu a Tongariro, a Ngāuruhoe, a Ruapehu, ko te tuku ki raro i te mana o te Karauna. Ka mana tēnei hiahia ōna, ka noho koinei ngā whenua tāpui tuatahi o te motu. Kāore ētahi o ngā rangatira i whakaae ki tēnei mahi āna. Ka mate a Te Heuheu i te tau 1888.

Nō te iwi o Ngāti Whātua a Āpihai Te Kawau (?-1869). Kāore e kore i roto ia i ngā pakanga ki a Ngā Puhi i tōna ohinga. Nō muri ka kuhu ia ki Te Āmiowhenua, te taua nui o Ngāti Whātua me Ngāti Maniapoto ka takahi i te ara o Tūmatauenga mā Rotorua, Te Matau a Māui, Te Whanga-nui-a-Tara, Te Manawatū, Te Wairarapa, Wanganui, Taranaki, tatū ki Waikato. Whai muri i te patunga kino o Ngāti Whātua e Ngā Puhi i Te Ika-a-ranganui i te tau 1825, ka whakarērea a Tāmaki-makau-rau e Te Kawau me tōna iwi mō ētahi tau.

Ka haina a Te Kawau i te Tiriti o Waitangi ki ngā wai o Manukau i te marama o Maehe o te tau 1840. Ko tētahi take i haina ia, kia tiakina a Ngāti Whātua e Peretānia i ngā whakaekenga o Ngā Puhi. Whāia, ka hokona e Te Kawau te 3000 eka (1200 heketea) hei whakatū i te tāone matua o Ākarana ki ngā tahatika o Te Waitematā; e 50 pāuna me ētahi taonga hokohoko te utu mō aua whenua.

I te tīmatanga, taea noatia ai e Te Kawau ngā whakahaere i waenganui i tōna iwi me ngā mana o te koroni. I te tīmata ka ngana ia kia arongia ngā tikanga a te Maori. Kitea ai tenei āhuatanga i te Native Exemption Ordinance o te tau 1844, e mea ana ki te takahi te tangata Māori i te ture, ka whainahia ia, kāore ia e mauhereheretia, i te mea he takahi tenei i ngā tikanga a te Māori.

I te tau 1852 ka eke a Te Kawau hei āteha – he kaiwhakawā Māori ka mahi tahi me tētahi kaiwhakawā Pākehā ki te whakatau i ngā tautohetohe i waenganui i te Māori. Ka utua a ia ki te penihana mō tēnei mahi. Tāria te wā, ka whakahē a Te Kawau i te hoko whenua. Tatū rawa ki tōna matenga i te tau 1869, iti noa iho ngā whenua kua toe ki a Ngāti Whātua, ka mutu, kua kake ko te ture o Peretānia kei runga i ngā mea katoa.

Nō te hapū o Ngāti Maru, iwi o Rongowhakaata o Tūranganui-a-Kiwa a Te Kooti (? –1893). Ka huri a ia hei Karaitiana, ā, pērā tonu i te nuinga o ngā Māori o Tūranganui, ka kuhu ia ki ngā tauhokohoko ki tai. Ka hau te rongo mōna he mohoao, he wāwāhi tahā. Ka huri ētahi o ngā Pākehā me ētahi tonu o ōna uri tonu ki te whakamau ki a ia.

I te tau 1865, ko ia tētahi o te tokoiti o te hapū o Ngāti Maru i whakakeke ki te kuhu hei Pai Mārire, e ātete ana i te hokonga whenua ki te Pākehā. Ka kuhu kē ia ki te taha o te taua kāwanatanga ka whawhai ki ngā Hauhau i Waerenga-a-Hika i te marama o Nōema 1865. I te mutunga o te whawhai, ka whakapaetia ia he pūrahorua; ko te āhua nei, he mahi hīanga tēnei kia uru ai a Te Kooti ki te raruraru. Ka tono a ia ki a Te Mākarini kia whakawākia ngā whakapae kei runga i a ia; hauwarea. Ka panā ia ki Wharekauri i te taha o ngā mauhere Hauhau.

I te wā e mauhere ana ia i Wharekauri, ka uru he wairua ki roto i a ia. Koinei te auahatanga o te Hāhi Ringatū, i taketake mai i te Kawenata Tawhito me ngā tikanga a te Māori. I te rā 4 o Hūrae 1868 ka aratakina e Te Kooti ngā mauhere kia puta i Wharekauri – 163 ngā tāne, 135 ngā wāhine tae atu ki ngā tamariki – mā runga i te kaipuke Rifleman nā rātou i muru. Nō te 10 o Hūrae ka tau te Rifleman  ki te tonga o Tūranganui-a-Kiwa. Ka tukua e Te Kooti tana kōrero ki a Te Piiki (Reginald Biggs), te kaiwhakawā ā-rohe mō Tūranganui, e mea ana kāore a ia me te whakarau i te hiahia whawhai ki ngā Pākehā, ko te hiahia kē o Te Kooti kia haere ki te Rohe Pōtae, ki reira whakaū ai i tōna tūranga hei kaiarataki i te wairua o te iwi Māori. Ka whakahau a Te Piiki kia tukua e te whakarau ō rātou pū ki raro; tē arohia atu. Kātahi ka whāia, ka tomokia rātou e Te Piiki; koinei te tīmatanga o te riri.

I ngā marama ka whai, ka toa a Te Kooti i roto i ngā pakanga, ā, i te marama o Nōema 1868 kei raro te nuinga o Tūranganui i tōna mana. Hui katoa, e 200 ana toa, ngā whakarau mai i Wharekauri me ētahi atu Māori i whakapiri ki a ia – te nuinga nō te iwi o Ngāi Tūhoe o Te Urewera, nō ngā hapū o Ngāti Kahungunu o te taha whakaroto o Wairoa hoki. Nā te kōhuru o ētahi mauhere Pākehā, Māori (he wāhine, tamariki ētahi) i Matawhero i te Nōema 1868, ka mauāhara ētahi rangatira Māori ki a ia. Waihoki, nā te wehi me te mataku, ka tahuri ētahi ki te tautoko i a ia. I tua atu, ka mārō te kāwanatanga ki te hopu, ki te whakamate rānei i a Te Kooti. E rima mano pāuna ka utaina ki runga i tōna māhunga.

I te riri i Ngātapa i te marama o Hānuere i te tau 1869, ka hinga ngā toa a Te Kooti i ngā hōia Pākehā me ngā kūpapa mai i Ngāti Porou, Te Arawa, Ngāti Kahungunu. Ka puta a Te Kooti me ētahi atu i tēnei mate nui. Heoi, ka hopukina, ka whakamatea ētahi o ana toa; e mea ana te kōrero neke atu i te 120 tō rātou tokomaha. I te marama o Āperira o taua tau anō, ka huakina e Te Kooti a Mōhaka (Te Matau-a-Māui); taro ake ka rere whakaroto ia ki Te Urewera.

Kātahi ka tau te mutunga mai o te kino ki runga ki te tangata, ki runga ki te whenua. Ka pāhuatia a Te Urewera e ngā hōia a te kāwanatanga, kia kore e taea te manaaki, te whakamarumaru i a Te Kooti me tana ope iti. He tohunga a Te Kooti ki te kokoti whakamoe. Tē mau i ngā hōia. Mō ngā tau e whā ka whai, i takahia a Kāingaroa, Te Urewera me ngā rohe tata e ngā ope taua; he muru, he tahu, he kōhuru ngā mahi.

Ko te whakamutunga o ngā riri kei roto i Te Urewera. Ka tuku tēnā me tēnā rangatira o Ngāi Tūhoe i a ia ki raro. I te kaha kore o te iwi, ka rere a Te Kooti ki te Rohe Pōtae, ki reira noho ai i raro i te mana o Kīngi Tāwhiao. I konei ka whakairia e ia tana patu me tana pū, kore rawa mō te whakaarahia. Ka noho a Te Kooti ki Te Kūiti i te Rohe Pōtae, kia unuhia ngā whakapae a te ture kei runga i a ia i te tau 1883. Ahakoa tērā, kāore i whakaaetia tana hoki ki tōna kāinga tūturu ki Tūranganui. I tēnei wā ka whakaritea e ia ngā tikanga o te Hāhi Ringatū. Ka tae ki te paunga o te tekau tau atu i 1870, kua horapa te hāhi, kua hau hoki te rongo mō Te Kooti hei matakite, hei tohunga whakaora tangata. Ka mate ia i te tau 1893.